France mon amour

Konfitura z melona i moreli

2011-07-17T21:53:00.005+02:00

W soboty w Peronne jest targ. Mieszają się kolory, akcenty, zapachy: kozie serki, kurczaki z rożna z dużą ilością curry, żywe ryby i owoce morza, pęczki świeżych ziół i od maja do września piramidy melonów. Niewątpliwie najlepsze są te z zieloną skórką haftowaną w białe wzorki, "Charenteis", czyli z regionu Charente, choć tak naprawdę uprawia się je na całym południu Francji. Im bardziej dojrzałe, tym skórka staje się bardziej żółta i po tym właśnie można je odróżnić od tanich marokańskich podróbek, które zawsze są zielone. Aby wybrać ten najbardziej dojrzały najlepiej sprawdzić, czy wokół ogonka pojawiają się malutkie pęknięcia, choć dojrzały Charentais tak mocno pachnie, że w zasadzie nie ma się wątpliwości.

Można go pokroić w półksiężyce i zjeść na entree z parmeńską szynką albo przeciąć na pół i wydrążony środek napełnić ciemnym porto. Albo specjalną łyżeczką z soczystego miąższu powycinać kulki, dodać pokrojoną miętę, odrobinę słodkiego białego wina, schłodzić i podawać na deser. Można też z melona zrobić konfiturę.

Konfitura z melona i moreli

500 g moreli zważonych po wypestkowaniu
500 g miąższu melona
1 kg cukru żelującego 1:1
30 ml Cointreau lub innego likieru pomarańczowego

Umyte i wypestkowane morele oraz miąższ melona pokroić w drobną kostkę. Pokrojone owoce wymieszać z cukrem żelującym i doprowadzić do wrzenia. Gotować na dużym ogniu 3 minuty (konfitura powinna mocno bulgotać), na koniec doprawić likierem. Wyparzone słoiki napłniać gorącą konfiturą, natychmiast zamknąć i postawić na pół godziny do góry dnem.

Przepis inspirowany książką "Najlepsze dżemy i galaretki", autor anonimowy, wydawnictwo Naumann &Verlagsgesellschaft.

Mont Saint Michel: Pod prąd

2011-07-13T22:22:00.000+02:00

Po stromych schodach prowadzących do opactwa znajdującego się na szczycie 80 metrowego wzgórza przechodzą rocznie 4 miliony stóp. Od świtu do zmierzchu ludzka rzeka przepływa przez wszystkie uliczki maleńkiego miasteczka, wypełnia doszczętnie najmniejsze zakamarki, czasem występuje z brzegów zalewając sklepiki z pamiątkami i restauracyjki, z których każda zarzeka się, że to właśnie ona serwuje ten jedyny i najprawdziwszy omlet pokojówki Viollet-le-Duc, niejakiej Anette Poulard.

Około dwudziestej olbrzymi parking pustoszeje, odjeżdżają autobusy, uliczki nabierają powietrza. To właśnie wtedy najlepiej wyruszyć na spotkanie z kamiennym kolosem, pod prąd. W żółtym świetle latarenek uliczki wydają się jeszcze bardziej strome, mury opactwa wzbijają się w ciemność, błyszczą kocie oczy.

Garbaty właściciel maleńkiego hoteliku otwiera przed nami stare drewniane drzwi pokoju numer 14. Przeprasza, że nie ma luksusów, ale za to jest widok na Ocean, no i noc kosztuje mniej, niż na lądzie.

Rano obudzi nas złowieszczy szum galopującego przypływu. Trzeba się spieszyć, niedługo ludzie w klapkach uzbrojeni w aparaty fotograficzne znowu odbiorą nam Wzgórze.

Paryż: Wieża

2011-07-11T19:45:00.004+02:00

14 lutego 1887 roku Le Temps opublikował list otwarty francuskich artystów przeciwko konstrukcji Wieży tysiąca stóp nazywanej przez nich pogardliwie od nazwiska konstruktora Wieżą Pana Eiffla. Pięćdziesięciu pisarzy, malarzy, rzeźbiarzy, kompozytorów i architektów, a wśród nich sam Guy de Maupassant, podpisało się pod tym zdumiewającym dziś tekstem.

Jako pasjonaci nieskażonego piękna Paryża protestujemy z całych naszych sił, z całego naszego oburzenia, w imię zapomnianego francuskiego smaku, w imię sztuki i zagrożonej historii Francji, przeciwko wzniesieniu w samym sercu naszej stolicy bezużtecznej i monstrualnej wieży Eiffla, którą opinia publiczna, zazwyczaj niepozbawiona zdrowego rozsądku i ducha sprawiedliwości, zdążyła już ochrzcić Wieżą Babel.

Bez popadania w szowinizm, mamy prawo głosić wszem i wobec, że Paryż jest miastem bezkonkurencyjnym na całym świecie. Ponad jego ulicami, szerokimi bulwarami, wzdłuż jego godnych podziwu nabrzeży wznoszą się najszlachetniejsze budowle, jakie ludzki geniusz potrafił stworzyć. Włochy, Niemcy Flandria, słusznie tak dumne ze swojego dziedzictwa artystycznego, nie posiadają niczego, co mogłoby się równać z naszym i we wszystkich zakątkach wszechświata Paryż wzbudza ciekawość i podziw.

Sprofanujemy to wszystko? Czy Paryż zwiąże się z kaprysami i kupiecką wyobraźnią konstruktora maszyn aby oszpecić się beznadziejnie i utracić swój honor?

Wieża Eiffla, której nawet komercyjna Ameryka by nie chciała, to bez wątpienia hańba dla Paryża. Wszyscy to czują, wszyscy to mówią, wszyscy są tym głęboko dotknięci, my jesteśmy jedynie słabym echem powszechnej opinii, słusznie zaalarmowanej. W końcu kiedy obcokrajowcy przybędą zwiedzać naszą Wystawę, wykrzykną zdumieni: Co? To tą okropność Francuzi nam pokazują aby zobrazować ich słynny gust? Będą mieli rację śmiejąc się z nas, ponieważ Paryż najpiękniejszego gotyku, Paryż Jeana Goujon, Germaina Pilona, Pugeta, Rude'a, Barye'a stanie się Paryżem Pana Eiffla.

Aby zdać sobie sprawę z tego, co próbujemy przekazać, wystarczy wyobrazić sobie przez chwilę zawrotnie cudaczną wieżę dominującą nad Paryżem niczym czarny gigantyczny komin fabryczny przytłaczający swoim barbarzyńskim ciężarem Notre Dame, Sainte Chapelle, wieżę Saint Jacques, Louvre, kopułę Inwalidów, łuk triumfalny, wszystkie nasze zabytki poniżone i wszyscy nasi architekci umniejszeni znikną w tym zdumiewającym śnie. Przez dwadzieścia lat będziemy widzieć niczym czarną rozlewającą się plamę atramentu bezczelny cień kolumny ze ześrubowanej blachy.

Kiedy okazało się, że nie tylko projekt konstrukcji barbarzyńskiej wieży został zralizowany, że nie tylko stała się ona sensacją Wystawy Światowej, ale że w dodatku nikt nie ma zamiaru jej zdemontować, Guy de Maupassant stał się jednym ze stałych bywalców restauracji, która znajduje się na jej pierwszym piętrze. Kiedy pytano go, czy zmienił zdanie na temat walorów artystycznych wieży, z nonszalancją odpowiadał: To jest po prostu jedyne miejsce, z którego jej nie widzę.

Mont Saint Michel

2011-07-10T14:48:00.004+02:00

Kiedy dojeżdżamy do wyrastającego ze skalnej wyspy opactwa Saint Michel od strony Avranches, tylko z mapy wynika, że zbliżamy się do Oceanu. Wybrzeże jest w tym miejscu zupełnie płaskie, w czasie odpływu woda odsłania czasem nawet 15 kilometrów ruchomych piasków. Kiedy powraca, jak mówią miejscowi, fale są szybkie niczym galopujące rumaki, więc nie zapuszczajcie się za daleko, bo wielu topielców Ocean już tutaj wypluł na brzeg.

Czarnogłowe owce w zamyśleniu przeżuwają słoną trawę rosnącą na zalewanych przez przypływy łąkach. Nie wiedzą jeszcze, że ich krótkie życie zakończy się lapidarnym epitafium w menu ekskluzywnej restauracji: Udziec barani ze słonych łąk Saint Michel. Przyglądają się przejeżdżającym samochodom, pozują do zdjęć, pobekują niemrawo.

Ruchome piaski i galopujące wody przypływu wejdą nam w obiektyw już niebawem. Tymczasem kolczasta bryła gotyckiego opactwa ciągle jeszcze wydaje się być zrośnięta z lądem, nieruchoma, zaczepiona o chmury.

Konfitura truskawkowa z białą czekoladą

2011-07-07T14:58:00.005+02:00

Skoro już jesteśmy przy konfiturach, to na zakończenie sezonu truskawkowego jeszcze jeden przepis. Tradycyjna konfitura tuskawkowa odmieniona nie do poznania towarzystwem białej czekolady. Mmmmmmmm!

Konfitura truskawkowa z białą czekoladą

1,5 kg truskawek
sok z 1/2 cytryny
1 kg cukru żelującego 2:1
400 g białej czekolady, najlepsza pod słońcem jest biała Nestle Dessert, ale inna pewno też może być

Truskawki umyć, wysuszyć, przekroić na pół. W dużym garnku wymieszać z sokiem cytrynowym i cukrem (UWAGA: garnek naprawdę musi być duży, bo konfitura gotując się potraja swoją objętość). Przykryć i odstawić na 2 godziny, żeby puściły sok. Białą czekoladę pokroić na kawałki wielkości mniej więcej 1/4 kostki.

Truskawki doprowadzić do wrzenia i mieszając gotować intensywnie przez 4 minuty. Powinny bulgotać. Zebrać powstałą pianę łyżką cedzakową, dodać białą czekoladę i delikatnie wymieszać. Gorącą konfiturą wypełniać wyparzone słoiki, natychmiast je zakręcić i postawić na pół godziny do góry dnem.

Jeść z umiarkowaniem, bo jak wiadomo, truskawkowa konfitura najlepiej smakuje w mroźne, styczniowe poranki.

Przepis inspirowany książką "Najlepsze dżemy i galaretki", autor anonimowy, wydawnictwo Naumann &Verlagsgesellschaft.

Konfitura malinowa z rozmarynem

2011-07-06T21:16:00.007+02:00

Francuski dzień bez śniadania jest jak Paryż bez wieży Eiffla, sery bez wina, albo 14 lipca bez sztucznych ogni. Choć nie jest zbyt obfite i zawsze na słodko, pozwala przez cały dzień zachować lekki posmak beztroskiej przyjemności. Pachnąca kawa albo herbata w wielkiej filiżance z uszkiem albo jeszcze lepiej w miseczce, bo Francuzi przy śniadaniu zapominają cały savoir vivre i maczają pieczywo. I co to za pieczywo! Cieplutka bagietka z pobliskiej piekarni z chrupiącą skórką i wilgotną ośródką, puchaty chleb, czasem nawet maślane croissanty, ale tylko czasem, bo śniadanie im prostsze, tym lepsze. Nie potrzeba talerzyka, okruszki wytrzepie się przez okno dla gołębi. Do pieczywa prawdziwe masło, najlepiej lekko słone. No i koniecznie królowa śniadaniowego stołu: konfitura. Jaka ma być ta konfitura? Przede wszystkim domowej roboty i słodka, bardzo słodka. W standardowym francuskim przepisie na konfiturę jest tyle samo cukru, co owoców. Gotowana w miedzianym płytkim kociołku i zamknięta w słoiki z kraciastą pokrywką ma zawsze pachnieć latem.

Konfitura malinowa z rozmarynem

1 kg malin
1 łyżeczka suszonego rozmarynu, albo jeszcze lepiej gałązka świeżego
sok z 1 cytryny
1 kg cukru żelującego 1:1

Maliny rozgotować z łyżką wody, rozmaryn rozetrzeć w moździerzu. Do gotujących się malin dodać pozostałe składniki, doprowadzić do wrzenia mieszając i gotować jeszcze 4 minuty. Zdjąć z kuchenki, łyżką cedzakową zebrać powstałą pianę. Wyparzone słoiki napełniać konfiturą, natychmiast zamknąć i postawić na pół godziny do góry dnem.

W filiżance widać dno, masło powoli zaczyna się topić w promieniach porannego słońca, łyżeczka z konfitury oblizana do ostatniej malinowej pesteczki. Czas ruszyć w drogę, dzień na pewno będzie dobry.

Przepis inspirowany książką "Najlepsze dżemy i galaretki", autor anonimowy, wydawnictwo Naumann &Verlagsgesellschaft.

Tincourt Boucly: Drzewo

2011-07-03T21:27:00.011+02:00

W kącie pastwiska, które z uporem próbujemy przekształcić w coś przypominającego ogród, rośnie sobie drzewo. Smukłe, rachityczne, zimowe wiatry łamią mu wątłe gałązki. Brodząc jesienią po kostki w złotych czterokątnych liściach zastanawiałam się, że jakiś taki dziwny ten klon. Z resztą Poprzedni Właściciel ogrodu też był dziwny. Nie wiem, czy tak zgorzkniał na starość, czy po prostu od zawsze miał niełatwy charakter. Lepiej było nie wchodzić mu w drogę, grzecznie kiwać głową na "bonjour", gdy za bardzo wychylił się zza firanki, parkować samochód dokładnie prostopadle do muru, żeby już tylko nie dolewać oliwy do ognia. W starym ceglanym domu mieszkał ze swoją drugą żoną, której był trzecim mężem, dzieci nie odwiedzały go prawie nigdy, jakoś nie mogły mu wybaczyć, że nie przyszedł na ślub swojej najstarszej córki. Czasem wygrażał nam zza firanki, gdy zbyt mocno wciskaliśmy pedał gazu na podwórku. Rasista jakich mało, raz o mało co nie pobił czarnoskórego listonosza, kiedy ten przez pomyłkę wrzucił do jego skrzynki list zaadresowany do nas. Wczesnym popołudniem zamykał okiennice, a w oknach, które ich nie miały, powstawiał grube kraty. Z zasady nie wychodził z domu, ale zdarzało się, że wybierał się na spacer i wracał karetką. Znowu mu się to cholerne biodro posypało, trzeba by zmienić protezę, ale on w ogóle nie chce słyszeć o następnej operacji tylko ciągle robi jakieś awantury - tłumaczyła żona nerwowo pocierając dłonie. Któregoś dnia zapukała do nas i oznajmiła patetycznie: Mam już tego dość! Odchodzę! Zatrzasnęła bagażnik swojego Clio pełen niedomykających się walizek i odjechała z piskiem opon. Wróciła po trzech dniach.

Drzewo zaskoczyło nas w pierwsze letnie dni tego roku. Zakwitło z całego serca, jakby naprawdę słyszało tą naszą zimową rozmowę, że może by go tak wyciąć, bo i cienia dużo robi, i gałęzie ma połamane, i liście trzeba grabić... Na początku czerwca otworzły się do słońca wielkie żółto-pomarańczowe kielichy.

Poprzedni Właściciel zmarł jesienią po miesięcznym pobycie w domu starców. Na pogrzebie oprócz nas i czarnoskórego (!!!) księdza było może ze dwadzieścia osób, nikt nie płakał. Żona wystawiła dom na sprzedaż, mówiła, że źle jej się kojarzy. Zupełnie o tym nie wiedząc, razem z domem kupiliśmy siedemdziesięcioletni okaz tulipanowca amerykańskiego. Niech kwitnie ku pamięci Poprzedzniego Właściciela, który przecież musiał mieć jakieś ludzkie uczucia, żeby TAKIE drzewo posadzić.

Niebiańska tarta porzeczkowo bezowa

2011-06-19T21:45:00.006+02:00

Lato zawsze zaczynało się od porzeczek, tych wyczekanych i zjadanych prosto z krzaka, kwaśnych jak diabli. Dziś lato zaczyna się w naszym domu od porzeczkowej tarty, bez której nie potrafimy się już obejść. Kto raz spróbował, zrozumie.

NIEBIAŃSKA TARTA PORZECZKOWO BEZOWA

Kruche ciasto (najlepszy na świecie przepis na bardzo kruche ciasto pochodzący stąd)

245 g mąki
185 g masła
35 g mleka
1 żółtko
1/2 łyżki soku z cytryny
2 łyżki ciemnego cukru
1/2 łyżeczki soli

Beza

3 białka
szczypta soli
90 g cukru pudru
90 g cukru kryształu

400 g czerwonych porzeczek

Z podanych składników wyrobić kruche ciasto. Wersja dla leniwych - wrzucić wszystkie składniki do malaksera na 2 minuty. Ciasto zawinąć w folię spożywczą i włożyć na co najmniej 4 godziny do lodówki.

Po wyjęciu z lodówki ciasto rozwałkować na placek nieco większy niż forma na tartę, przełożyć go na papier do pieczenia (tak znacznie łatwiej jest wyjąć gotową tartę z formy) i wyłożyć nim formę. Brzegi ciasta zawinąć do środka formując brzeżek, całe ciasto ponakłuwać gęsto widelcem i piec do zrumienienia w piekarniku nagrzanym do 200 stopni.

W tym czasie ubić białka ze szczyptą soli na sztywną pianę, a następnie stopniowo dodawać cukier nie przestając ubijać. Ubite białka z cukrem wymieszać z porzeczkami, przełożyć na upieczone ciasto i piec jeszcze 50 minut w 150 stopniach.

I już.

Kołyska

2011-06-14T22:06:00.011+02:00

Generał Antoine Beaudemoulin miał zamaszystego wąsa, lśniącą szablę u boku i dwa kilogramy orderów. Kiedy Raymond Poincare mianował go na głównego sekretarza kancelarii prezydenckiej, ani mu się nie śniło, że rok później całe dywizje żołnierzy pójdą pod jego rozkazami na śmierć, by bronić Francji przed Wielką Wojną. Na dolnej półce szafy w naszym salonie stoi niepozorne pudło pełne czarno-białych zdjęć ofiar historii w sztywnych mundurach, programów oficjalnych podróży i rozmaitych wizyt prezydenta Poincare oraz kolorowych menu z przyjęć wydawanych na jego cześć, na których generał Antoine też często bywał: ortolany, trufle, fois gras, potrawki z jeleni, szparagi, sorbety, szampany, trzydziestoletnie burgundy...

Generał Antoine musiał mieć jakąś żonę, choć niestety w naszym pudle nie ma ani jednego jej zdjęcia. Nie wiemy nawet, jak miała na imię - francuski bon ton jest bezlitosny, pewno całe życie była tylko Madame Antoine Beaudemoulin. To właśnie ona musiała w okolicach roku 1900 kupić kołyskę: na kółeczkach, wyplataną z wikliny, z bambusową rączką i budką z ręcznie robionych koronek. Trzeba by dopytać jakiegoś wuja ile państwo Beaudemoulin mieli dzieci, jedno jest pewne: mieli córkę, której na imię było Antoinette. I ona z całą pewnością już spała w tej kołysce.

Antoinette była wysoka, smukła i bardzo delikatna. Wyszła za mąż za rolnika, choć raczej wypadało by powiedzieć "za latyfundystę". Nazywał się Xavier i miał piękny dom z ogrodem na końcu świata, czyli w odległej od Paryża o jakieś 50 km Fosse Martin. Oprócz domu miał też wielką fermę, sady, kilkaset hektarów, kilkudziesięciu pracowników (w tym ze dwudziestu Polaków), kilka pierwszych na świecie traktorów i prywatną średniowieczną kaplicę, w której będziemy mogli ochrzcić nasze dzieci. Droga Antoinette, czy wyjdzie panienka za mnie? To nie jest przecież żaden mezalians, ma cherie, zobaczysz, przekonam tego twojego ojca generała.

Antoinette i Xavier mieli pięcioro dzieci i wszystkie spały w białej wikinowej kołysce na kółeczkach. Co prawda Wielka Wojna porządnie przykurzyła białe koronki, ale były to jeszcze czasy, kiedy podstawą edukacji każdej szanującej się przyszłej żony były misterne robótki ręczne i Antoinette obserwując swój rosnący brzuch własnoręcznie obszyła budkę bawełnianym muślinem. Marcel przesikał materacyk na wylot, Denis obgryzł bambusową rączkę, Georges spał w niej tylko cztery miesiące, bo potem tak wierzgał, że prawie ją przewrócił, przed narodzinami Marie-Claire trzeba było obszyć budkę na nowo, no a potem była jeszcze Agnes.

Kiedy poznałam ją kilka lat temu, od zdjęcia na huśtawce dzieliło ją już pewno z 70 lat. Zastanawiałam się jaka była zanim choroba Parkinsona zabrała jej łagodność rysów twarzy i zanim pomieszała dni tygodnia i imiona wnuków. Agnes też wyszła za mąż za rolnika i jej dzieci też spały w białej wiklinowej kołysce na kółeczkach.

Potem trop się gubi. Wiklina przestała pasować do mebli kuchennych typu "formica", nikomu już się nie chciało na nowo obszywać budki i kołyska trafiła na strych. Nie wiadomo dokładnie jakim cudem znalazła się u Marie-Pascale, bo to ona właśnie wtedy, gdy mój brzuch zaczął się zaokrąglać, zaproponowała: "Nie chcielibyście takiej wiklinowej kołyski? Zajmuje nam miejsce na strychu..."

Petit Loup urodził się 20. 10. 2010 roku. Od dawna już nie śpi w kołysce, bo po czterech miesiącach nogi przestały się mu mieścić. Teraz już tylko bawi się w niej na siedząco pod naszym czujnym okiem, bo nigdy nie wiadomo, kiedy po raz pierwszy uda mu się samodzielnie wstać. Odmalowałam kółeczka, zmieniłam materacyk, obszyłam na nowo budkę. Zaczęłam szukać tych wszystkich kobiet, które kołysały w niej swoje dzieci do snu. Kto będzie następny?

PS.

- Żona generała Beaudemoulin nazywała się Robert.
Widząc moje zdziwienie, Wuj Denis znacząco podrapał się po łysinie i sprostował:
- Jej panieńskie nazwisko to Robert, na imię miała Jeanne. Oj, nie wiem, czy miała jakieś rodzeństwo. W każdym razie miała trójkę dzieci. Najstarszy był Marcel, który zginął na froncie Wielkiej Wojny. Był bardzo młody, miał może ze dwadzieścia lat. Marcel miał młodszego o rok brata, Jean się nazywał, stracił nogi na wojnie, w moich najwcześniejszych wspomnieniach z dzieciństwa na rodzinnym spotkaniu pojawia się taki blady chudzielec na wózku inwalidzkim, to musiał być on. Antoinette była najmłodsza.
Ciekawe, czym kierowali się Jeanne i Antoin dając swoim dzieciom na imię Jean i Antoinette. I dlaczego Antoinette nazwała swojego syna imieniem zmarłego brata. Co oznacza ta gra lustrzanych odbić?

Reunion: Wanilia

2010-03-10T16:20:00.003+01:00

W czasach, kiedy mówiło się, że niewolnicy są z powołania sierotami i ojcami sierot i tak naprawdę ani się nie rodzą, ani nie umierają, przyjście na świat jako syn czarnoskórej niewolnicy na plantacji trzciny cukrowej było chyba największym fatum, jakie mogło zawisnąć nad człowiekiem. W dodatku matka Edmonda zmarła przy porodzie zostawiając maleńkie dzieciątko z kręconymi włoskami całkiem samo pod parzącym słońcem Reunion. Można by więc pomyśleć, że właśnie zaczyna się w życiu tego chłopca niekończąca się fala nieszczęść. Nic bardziej mylnego, Edmond ma właśnie przed sobą najpiękniejsze lata swojego życia.

Kończył się rok 1829, właścicielem plantacji był Ferreol Bellier Beaumont, rodowity Paryżanin. Pasjonowały go orchidee, dlatego właśnie przypłynął na Reunion razem ze swoją siostrą, nie dla jakiejś tam cukrowej trzciny. Nigdy nie zdejmował beżowego kapelusza, który miał chronić bladość jego cery i z przerażeniem patrzył, jak pył i słońce niszczą jego wypielęgnowane dłonie o długich palcach i lśniących paznokciach. Plantacja przynosiła marne zyski, Ferreol nie miał serca do katowania niewolników, wolał spędzać czas z ''królowymi'', jak je nazywał, wśród ich zmysłowo rozchylonych kolorowych płatków. Jedna z orchidei fascynowała go szczególnie: krępe pędy o lśniących liściach pnące się wokół pni drzew i niepozorne seledynowe kwiaty, które nigdy nie owocują. A przecież powinny, marynarz, od którego kupił tę sadzonkę zaklinał się, że w Meksyku owoce tej rośliny są jedną z najcenniejszych przypraw, brązowe strączki pełne czarnych ziarenek warte są fortunę.

- Panie Beaumont, co zrobimy z tym chłopcem? Edmond darł się w niebogłosy, jakby już po tych kilku godzinach istnienia wiedział, że to właśnie tutaj jest jego miejsce.
- Zanieście go mojej siostrze, zawsze chciała mieć dzieci.

Tak oto Edmond trafił do rodziny Beaumont. Lata mijały, chłopiec rósł, uczył się skomplikowanych nazw orchidei, przycinania pędów, rozsadzania bulw. Któregoś dnia Ferreol zauważył, że z pędu meksykańskiej orchidei zwiesza się wielki zielony strąk.

- Zobacz Edmond, nasza wanilia w końcu owocuje!
- To ja to zrobiłem, proszę pana.
- Jak to ty? Chcesz powiedzieć, że mając dwanaście lat prześcignąłeś wszystkich paryskich botaników, którzy od lat zastanawiają się, jak zastąpić te malutkie meksykańskie pszczółki, które jako jedyne są w stanie wejść do środka kielicha i zapylić kwiat?
- To naprawdę ja to zrobiłem, proszę pana.
- Możesz mi wytłumaczyć jak?
- Niech pan zobaczy: trzeba wziąć długi kolec z opuncji, otworzyć kielich, no i tu jest taka błonka, co oddziela słupek od pręcików, trzeba ją podważyć, przygiąć palcem pręcik do słupka, leciutko potrzeć i już.

Najpierw trzeba było w równych rzędach posadzić draceny, aby wanilia miała się wokół czego piąć i by nie spaliło jej słońce. Potem trzeba posadzić wanilię i poczekać trzy lata, aby zakwitła po raz pierwszy. Edmond przeszkolił całe armie ''swatek'', które przez trzy miesiące kwitnienia wanilii - od września do grudnia - każdego ranka zapylały czarnymi palcami wszystkie nowo otwarte kwiaty. Czasu jest niewiele, kwiaty otwierają się o świcie, zamykają się koło południa i następnego dnia opadają, więc gesty muszą być szybkie, wprawne, nieomylne. Jak wszystko się uda, pojawiają się zielone strączki przypominające fasolkę szparagową, które można zebrać dopiero w kwietniu. Trzeba je zanurzyć we wrzątku, aby się nie otworzyły, następnie suszyć je na słońcu przez kilka tygodni, potem poukładać w przewiewnych skrzyniach na co najmniej rok, w tym czasie przeglądając je regularnie, żeby nie pleśniały. Od kwiatu do gotowej wanilii upływają prawie dwa lata, każdy strączek przechodzi co najmniej dziesięć razy przez ludzkie ręce, bo nikt jeszcze nie wymyślił, jak zmechanizować produkcję. Dojrzała laska wanilii z Reunion jest lśniąco brązowa, tłusta i miękka do tego stopnia, że można ją sobie owinąć wokół palca. Pachnie po prostu wanilią, a nie syntetyczną waniliną z naszego taniego cukru waniliowego. I - co najważniejsze dla producentów - kosztuje jakieś 2 Euro. Zarówno w technice uprawy, jak i w cenie niewiele się zmieniło od czasów Edmonda.

No właśnie, Edmond, co się z nim potem stało? Miał swoje pięć minut chwały, kiedy to plantatorzy z całej Reunion przysyłali po niego swoje najpiękniejsze powozy, żeby tylko zgodził się uczyć ich ''swatki'' jak te pręciki do słupków przykładać. Jak na ironię dobra passa się skończyła w momencie obalenia niewolnictwa. W 1848 roku Edmond stał się człowiekiem wolnym i przybrał nazwisko Albus. Czyżby z nieustannej tęsknoty za chwilą, kiedy liczyła się z nim cała Reunion, kiedy mógł już prawie zupełnie poczuć się białym? Niestety wolność oznacza początkowo totalny brak środków do życia. Albus zatrudnia się więc jako kucharz w Saint Denis, a potem plącze się w jakąś nie do końca jasną historię kradzieży biżuterii. Koniec końców, skazują go na pięć lat ciężkich robót. Po odbyciu kary trochę uprawia ziemię, częściej jednak włóczy się po wyspie domagając się od plantatorów wanilii jakiejś zapłaty za swoje odkrycie, w końcu ktoś decyduje, żeby zamknąć go w szpitalu psychiatrycznym, w którym umrze w 1880 roku.

W stulecie śmierci w Sainte-Suzanne postawią mu pamiątkową tablicę. Nie tyle ku pamięci, co w ramach przeprosin... z resztą i tak już zupełnie niepotrzebnych.

Tincourt Boucly: New British Cemetery

2010-03-08T17:27:00.004+01:00

Brytyjski cmentarz wojskowy w Tincourt Boucly jest jednym z ponad 420 miejsc spoczynku żołnierzy Wielkiej Wojny w departamencie La Somme. Francuzi nie mówią o Pierwszej Wojnie Światowej, tylko właśnie o Wielkiej Wojnie, która niczym miażdżący wszelkie przejawy życia stalowy walec przetoczyła się przez północną Francję. Zginął na niej co 25 Francuz, do dziś widać w rolniczym krajobrazie Pikardii ostre blizny okopów, niezagojone wrzody eksplozji pocisków.

Bitwa nad rzeką Sommą była najbardziej krwawą w historii brytyjskiej armi. Suche cyfry wprawiają w przerażające zdumienie i trudno sobie wyobrazić horror tych kilku miesięcy spędzonych w okopach. 1 lipca 1916 roku na froncie długości 40 kilometrów Brytyjczycy rozpoczęli atak - wojska francuskie były wówczas głównie skoncentrowane wokół Verdun. Ofensywa trwała do połowy listopada. Sześć miesięcy walk przyniosło zatrważający bilans: 420 000 zabitych po stronie brytyjskiej i 200 000 po stronie francuskiej. Niemcy stracili na polu bitwy 437 000 żołnierzy, co daje nam w sumie ponad milion ofiar. W tym czasie wojskom ententy nie udało się nigdy przesunać linii frontu o więcej niż 12 kilometrów. Rachunek jest prosty: pole walki miało 480 kilometrów kwadratowych, więc na każdy metr kwadratowy przypadają dwaj zabici.

Na cmentarzu w Tincourt leżą obok siebie Anglicy, Szkoci, Australijczycy, Chińczycy, Włosi, Hindusi, Niemcy, Francuzi. Na każdej białej stelli krzyż, insygnia pułku, pod nimi imię i nazwisko, data śmierci i wiek, na samym dole wolne miejsce zostawione rodzinie zmarłego na wygrawerowanie kilku słów. Bezimienne ciała zostały pochowane jako ''Known unto God'', albo ''A soldier of the Great War''. Bohaterowie, tchórzowie, zdrajcy, zabójcy i święci, niedoszli Flaubert, Dickens, Schiele. Wszyscy byli kiedyś małymi chłopcami, kochali i byli kochani, wszyscy mieli jakieś imię, wojskową ksywkę, przezwisko, którego nie lubili. Wszyscy zostali przemieleni przez wielki młyn wojny totalnej, tej, która wydziera z ramion rodziny najmłodszych, najsilniejszych i najpiękniejszych, by rzucić ich w stalowe szczęki rozdzierające na strzępy. Ci, którzy wracają, są starsi, słabsi, brzydcy. Nikt nigdy, przenigdy, nie wygrał żadnej wojny.

Wpis inspirowany wydaną w styczniu 2010 przez Stock książką Guillaume de Fonclare ''Dans ma peau''.

Paryż: Le Printemps

2010-03-04T16:00:00.001+01:00

Przy paryskim bulwarze Haussmanna wznosi się jedna z najbardziej dostojnych świątyni luksusu - dom handlowy Le Printemps. Majestatyczny secesyjny gmach z okrągłymi narożnymi wieżami, złocone dachy, kolumny z rzeźbionymi kapitelami, budzące dziecięcą wyobraźnię ruchome witryny (aktualnie inspirowane Alicją w Krainie Czarów).

Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie,
Do Płużyn ciemnego boru
Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,
Byś się przypatrzył jezioru.

W środku okrągły hol z wielopiętrowymi galeriami i galeryjkami, balkony, schody kręcone i ruchome, windy zawieszone w próżni. Falujący tłum pachnący drogimi perfumami, biegają oczy, ręce delikatnie dotykają szlachetne tkaniny i kruchą porcelanę.

Świteź tam jasne rozprzestrzenia łona,
W wielkiego kształcie obwodu,
Gęstą po bokach puszczą oczerniona
A gładka jak szyba lodu.

Na ostatnim piętrze mieści się ogromna restauracja. Stoliki dla ponad czterystu osób ustawione w koncentryczne kręgi, na środku okrągły bar i zawieszona nad nim olbrzymia świetlista kula. 40 metrów nad podłogą strzela w niebo fiołkowa szklana kopuła.

Jeżeli nocną przybliżysz się dobą
I zwrócisz ku wodom lice,
Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą,
I dwa obaczysz księżyce.

Nieskończoność tego miejsca objawi ci się dopiero gdy zamówisz filiżankę expresso i usiądziesz przy stoliku. Gwiazdy nad tobą i gwiazdy pod tobą i dwa obaczysz księżyce. Ballada Mickiewicza sama recytuje się w głowie.

Niepewny, czyli szklanna spod twej stopy
Pod niebo idzie równina,
Czyli też niebo swoje szklanne stropy
Aż do nóg twoich ugina:

Nagle nie wiadomo, czy kopuła oddziela cię od gwiazd, czy może właśnie stąpasz po jej falach. Nie musisz nawet podnosić głowy, żeby ją dostrzec. Kopuła stała się szklaną kulą z tobą zamkniętym w samym środku. Za chwilę jakieś małe rączki potrząsną nią energicznie i zacznie padać śnieg. Tymczasem tkwisz zawieszony w nieruchomej otchłani błękitu w zadumie odstawiając pustą filiżankę na lustrzany blat stolika.

Gdy oko brzegów przeciwnych nie sięga,
Dna nie odróżnia od szczytu,
Zdajesz się wisieć w środku niebokręga,
W jakiejś otchłani błękitu.

*Cytowane fragmenty pochodzą z ballady Świteź Adama Mickiewicza

Reunion: Le Grand Brule

2010-03-03T20:50:00.001+01:00

2 kwietnia 2007

O dziesiątej rano obserwatorium wulkanologiczne na Reunion stwierdza, że La Fournaise rozpoczęła erupcję. Nie ma paniki, La Fournaise wybucha średnio raz w roku i najczęściej cała lawa pozostaje wewnątrz krateru. Dopiero gdyby się z niego wydostała zaczynają się problemy: wiadomo, że będzie się zlewać po stoku Le Grand Brule na wschód, w stronę oceanu i że na swojej drodze napotka drogę krajową nr 2, która okrąża całą wyspę. Trzeba będzie ją zamknąć, ewakuować mieszkańców okolicznych miasteczek, żeby nie potruli się dwutlenkiem siarki, w oceanie ugotują się całe tony ryb, które potem przez wiele tygodni fale będą wyrzucać na plaże... Póki co, nie ma paniki, czujniczki na kraterze Dolomieu nie alarmują.
Koło jedenastej okazuje się jednak, że tym razem wulkan przechytrzył wulkanologów: na jego wschodnim zboczu powstał całkiem nowy krater, z którego lawa tryska w górę na 50 metrów, a potem spokojnie zlewa się w kierunku drogi krajowej. Dotrze do niej o 15:30 po pokonaniu 5 kilometrów. O 21 cały diabelski teatr zasnuwa gęsta mgła - lawa dotarła do oceanu tworząc kłęby ziejącej siarką pary.
Cała wyspa nie śpi i świętuje w rytm pomruków ognistego potwora. Na zablokowanej drodze krajowej nr 2 tworzą się gigantyczne korki, wszyscy chcą zobaczyć wnętrzności wyspy z bliska, ogrzać się w ich cieple. Reuniończycy, którzy nie stoją w korku, spieszą na górskie szczyty, wyruszają na nocne loty helikopterem, albo rejsy po oceanie. Wulkan obudził się w całej swojej potędze, śpiewa odwieczną pieśń życia, tańczy taniec ognia, trzeba go słuchać, kochać, oddać mu pokłon. Naprawdę nie ma się czego bać, to przecież NASZ wulkan, mówią.

1 maja 2007

Oficjalnie stwierdzono koniec największej erupcji, jaką mieszkańcy Reunion kiedykolwiek mieli możliwość oglądać. Bilans zysków i strat jest następujący: 120 milionów metrów sześciennych lawy powiększyło wyspę o ponad 30 hektarów. Stary krater Dolomieu zapadł się o 350 metrów i La Fournaise nie ma już 2525 metrów nad poziomem morza, tylko jakieś 2200. 1500 metrów drogi krajowej nr 2 zniknęło pod warstwą lawy o grubości 80 metrów - jak tylko lawa troszkę ostygnie trzeba będzie po raz kolejny jak najszybciej ją odbudować, bo mieszkańcom Saint Rose dwadzieścia kilometrów drogi do Saint Joseph nagle się wydłużyło o jakieś trzy godziny. Pojawiły się dwie nowe plaże z czarno-zielonego wulkanicznego piasku, za to niestety pod czarnymi skałami został pogrzebany Stary Port. Coś za coś.

30 listopada 2009

Na parkingu przy drodze krajowej nr 2 zatrzymuje się rozklekotany minibus. Wysiada z niego brzuchaty Reuniończyk w czarnym kapeluszu i dziesięciu ''bladeuszy'' uzbrojonych w aparaty fotograficzne, ochy i achy. Żółta tablica dobitnie zakazuje wstępu na pola lawy, ale przewodnik przecież jest stąd, to NASZ wulkan, mówi, nie ma się czego bać. No więc idą za nim, kilkadziesiąt metrów po pomarańczowym żużlu, żar sączy się nie tylko z nieba, ale przede wszystkim z niezabliźnionych jeszcze ran Wyspy, panie zakasują rękawy i podwijają nogawki spodni, panowie ściągają podkoszulki. W niektórych szczelinach można jeszcze dostrzec migoczące płomienie, powietrze pachnie piekłem. Nagle cała grupa zaczyna w popłochu biec w kierunku parkingu - panu w niebieskich szortach właśnie zaczęły się topić podeszwy tenisówek. Dwa i pół roku po wybuchu.

Reunion: Z czym to się je?

2010-03-02T15:59:00.005+01:00

Z liści vacoas na Reunion wyplata się miękkie spłaszczone koszyki, które nosi się na plecach. Owoce się zjada. Kolczastym zielonym kulom trzeba przy pomocy solidnego młotka powybijać wszystkie ostre zęby, pod którymi kryje się żółte i twarde jak piłka do tenisa vacoasowe serce. Wrzuca się je do garnka na półtorej godziny, potem trzeba je zmielić w maszynce do mięsa, powybierać najtwardsze włókna, dodać jajko, mnóstwo ostrych przypraw i z powstałej masy formować kuleczki, które smaży się na głębokim oleju. Jak smakują? Jak miniaturowe pączki sporządzone na bazie schodzonej gumowej podeszwy.

Owoce drzewa bochenkowego Reuniończycy nazywają pieszczotliwie petit Jacque, czyli mały Jacek. Nie taki ten Jacek znowu mały, biorąc pod uwagę, że jest to największy owoc na świecie i że może osiągać do 90 cm średnicy przy wadze ponad 30 kg. Co się robi z małego Jacka? Legendarną potrawkę z boczkiem. Ale uwaga! Danie to dla odważnych i wytrwałych! Zaczynamy od ubrania grubych gumowych rękawic, przygotowania litra oleju i ostrego noża. Żeby Jacka ugotować trzeba go posiekać na drobniutkie kawałeczki - problem w tym, że gdy tylko się go rozkroi sączy się z niego biała lepka żywica z dużą zawartością lateksu, której nie da się zmyć wodą i można się przed nią bronić jedynie smarując wszystko obficie olejem. Pokrojony Jacek bardzo mocno i niekoniecznie bardzo ładnie pachnie, dlatego trzeba go gotować co najmniej trzy razy za każdym razem zmieniając wodę. Potem dodaje się podsmażoną cebulę, czosnek, imbir, wędzony boczek, pomidory, przyprawy - oczywiście te najbardziej diabelskie. Jak smakuje? Jak wędzony boczek z pomidorowym sosem, w którym nie wiedzieć czemu pełno jest zgrzytających między zębami trocin.

Inne kulinarne atrakcje Reunion? Proszę bardzo: kari baba figue, czyli ostra potrawka z kwiatu bananowca, sałatka z serca palmiste, do której przyrządzenia w ilości wystarczającej na dwie osoby trzeba ściąć dwudziestometrową palmę, kari z kozła o zapachu... kozła, smażone na głębokim tłuszczu gniazda os pełne soczystych larw i na koniec szczyt kulinarnego wyrafinowania: kari z jeża. Zasada jest jedna: jeżeli po spożyciu jakiegoś warzywa, owocu, zwierzęcia czy nawet drzewa się nie umiera, to znaczy, że po dodaniu dużej ilości ostrych przypraw będzie można z niego zrobić kari. Walory smakowe są drugorzędne, kto by się przejmował takimi detalami na maleńkiej wyspie tysiące kilometrów od kontynentów? Dziś niby są i statki, i samoloty, ale przecież kiedyś ich nie było i może znowu kiedyś nie będzie, więc trzeba umieć żyć z wyspą w symbiozie i nie grymasić. Docenić to, co zostało nam dane.

Zupa Combalou

2010-02-10T12:00:00.002+01:00

We francuskiej kuchni każde danie ma swój ściśle określony czas i miejsce. Konfitury je się na śniadanie, ser po daniu głównym, quiche na kolację, czekoladę do kawy, naleśniki na podwieczorek. Francuzi znający Polskę troszkę lepiej nie przestają się dziwić, że potrafimy zjeść byle co (wędlinę na śniadanie!), byle jak (na posmarowanej masłem kromce chleba!), byle kiedy (posiłek o 11 przed południem!) i byle gdzie (na niskim stoliku przed telewizorem!). Jednak jednym z największych zaskoczeń w poznawaniu polskich zwyczajów kulinarnych jest dla Francuzów nasz poczciwy polski rosół pojawiający się na niedzielnym stole jako wstęp do obiadu. No bo jak tak można?! Zupę je się tylko i wyłącznie w zimowe wieczory!

A ponieważ za naszym pikardyjskim oknem śnieg znów pobielił dachówki sąsiadów, proponuję Wam dziś na kolację serową zupę z wyżyny Combalou na południu Masywu Centralnego, gdzie błękitny Roquefort dojrzewa w skalnych piwnicach. Zupa jest taka, jaką lubią Francuzi: gęsta, kremowa i rozgrzewająca aż po czubki zmarzniętych palców.

Zupa Combalou

Składniki na 6 porcji:

1 cebula
3 łodygi selera naciowego z liśćmi
2 marchewki
30 g masła
100 g wędzonego boczku
4 łyżki kaszy manny
100 g sera Roquefort
3 łyżki śmietany
2 żółtka
Sól i pieprz

1. Obrać cebulę, marchewki i łodygi selera. Odciąć liście, przydadzą się później.
2. Zetrzeć warzywa na tarce z grubymi oczkami, podsmażać na maśle przez 8 minut.
3. Zalać warzywa 1,5 litra wody, lekko posolić. Gotować na małym ogniu przez 10 minut.
4. Zmiksować zupę blenderem na gładki krem. Wsypać kaszę mannę i gotować 4 minuty ciągle mieszając.
5. Boczek pokroić w słupki. Można albo go przysmażyć na patelni, albo obgotować w wodzie - będzie mniej tłusty. Odsączyć.
6. W misce utrzeć Roquefort ze śmietaną i żółtkami na gładką masę. Następnie stopniowo dodać szklankę gorącej zupy ciągle mieszając. Przelać z powrotem do garnka z zupą. Doprawić solą i pieprzem.
7. Podgrzewać zupę bardzo delikatnie uważając, żeby się nie zagotowała, ciągle mieszając.
8. Gdy zacznie gęstnieć, wlać na talerze, posypać drobno posiekanymi liśćmi selera i kawałkami boczku.

Od razu zima staje się bardziej znośna!

Reunion: Tamilowie

2010-02-09T12:50:00.004+01:00

- Przepraszam bardzo, mogę pana o coś zapytać? Może to głupie pytanie, ale wie pan, jesteśmy z Metropolii i nie znamy tutejszych zwyczajów... Po co panu ta woda?
Pomarańczowy zachód słońca na plaży w Saint Leu. Siedzimy pod palmami i od dłuższego czasu obserwujemy czarnoskórego młodego mężczyznę, który raz po raz podbiega do brzegu trzymając pięciolitrową plastikową butelką, zwrócony w stronę fal wykonuje jakiś dziwny taniec z potrząsaniem ramion, podskokami i padaniem na kolana, po czym napełnia butelkę wodą i odstawia ją pod palmę. W czterech jest już mętna koralowym piaskiem woda, trzy jeszcze czekają na napełnienie.
- To do jutrzejszego piątkowego skropienia podwórza. Powinienem po nią przyjść jutro rano, o wschodzie słońca, ale idę do pracy na szóstą i nie będę miał czasu.
- Do skropienia podwórza? Nie można by tak wodą z kranu?
- W żadnym wypadku! Trzeba oddać cześć boginii Karli, to znaczy, żebyście mnie dobrze zrozumieli, Duchowi Świętemu, który mieszka nad oceanem, żeby poświęcił wodę. Tylko wtedy ma ona moc odstraszania złych duchów. Jak się święci podwórze regularnie, to można uniknąć tych kosztownych ceremonii składania kozłów w ofierze Maryi Dziewicy. My ją nazywamy Marliemen.
- Niech mi pan jeszcze jedno powie... jaka to religia?
- Katolicyzm oczywiście. Moi przodkowie pochodzili z Madrasu, z ludu Tamilów, ale ja urodziłem się na Reunion i jestem katolikiem. Z resztą Chrystus i Krishna są do siebie tak bardzo podobni...

Tamilskie świątynie na Reunion są wszędzie: w centrach miast, przy fabrykach, nad brzegiem morza, w przydomowych ogródkach. Przeraźliwie kolorowe niezrozumiałe bestiarium zdaje się być w ciągłym tańcu, falują szaty bogów, ryczą krowy, słonie uderzają w bębny. Oficjalnie wyznawców hinduizmu na Reunion nie ma, prawie wszyscy są katolikami... choć przecież nigdy nie zaszkodzi postawić sobie w ogrodzie dwumetrowy posąg opiekującego się ogniskiem domowym Aiyanar. Gdy nad jakąś rodziną zawiśnie fatum, trzeba w ofierze złożyć kozła. Albo jeszcze lepiej, czarną kurę nioskę. W hołdzie boginii Pandiallee Tamilowie maszerują po rozżarzonych węglach. Hinduskie chrzty odbywają się w tajemnicy przed wyjściem do kościoła, śluby w czerwonej sukni dzień przed ubraniem białej, po katolickim pogrzebie rodzina potajemnie obsypuje grób ziarenkami ryżu i polewa kozim mlekiem.

- Trudno mi to wszystko zrozumieć... Katolicy mają jednego Boga, wy macie ich całe legiony... Jak pan to wszystko godzi?
- Bóg katolików zawiera w sobie wszystkich bogów tamilskich. To przecież proste!

Entrée: Rolada szpinakowa z wędzonym łososiem

2010-02-08T14:20:00.002+01:00

Francuskie obiady i kolacje przypominają beethovenowskie symfonie: trzy lub nawet czasem cztery dania, każde z własnym charakterem, w doskonałej równowadze i harmonii. Na początek lekkie warzywne entrée, potem konkretniejsze danie główne, serowy kontrapunkt i triumfalny akord deseru na zakończenie. Psychologowie mówią, że naszą pamięcią rządzą dwa podstawowe prawa: świeżości i pierwszeństwa. Pewnie właśnie dlatego najlepiej zawsze pamięta się ostatnie wrażenia po deserze oraz entrée, od którego tradycyjnie zaczyna się wspólne biesiadowanie. Ma ono zaspokoić pierwszy głód, uciszyć chwilowo burczenie w brzuchach i pozwolić pani domu dogotować danie główne, które właśnie dzięki temu, że nie zje się go na pusty żołądek, będzie można smakować powoli i ze spokojem. No i również w rozsądniejszej ilości.

Co to takiego to entrée? W dosłownym tłumaczeniu jest to ''wejście'', takie malutkie preludium do czegoś poważniejszego. Może to być zielona sałata z sosem vinaigrette, surówka z marchewki albo selera, sałatka z pomidorów, awokado z krewetkami, czasem plasterek pasztetu, w zimowe wieczory zdarza się zupa... przepisów jest bez liku. Może to być też na przykład plaster takiej oto szpinakowej rolady z wędzonym łososiem. Przepis prościutki, a na gościach robi wrażenie.

Szpinakowa rolada z wędzonym łososiem

Składniki na 10 porcji:
500 g liści szpinaku - najlepszy jest świeży, ale może być też w puszce, albo mrożony, ważne, żeby były to spore kawałki liści, a nie szpinakowa papka
6 jajek
6 plastrów wędzonego łososia
biały serek typu Almette albo Bieluch, naturalny lub z ziołami
sok z cytryny
szczypiorek
200 ml śmietany
łyżeczka oleju
papier do pieczenia - niezbędny!

1. Nagrzać piekarnik do 210 stopni.
2. Przygotować szpinak - jeśli jest w puszce, to dokładnie go odcedzić na sitku. Jeśli jest mrożony, to rozmrozić i odparować wodę. Jeśli jest świeży, pokroić liście na kawałki, lekko podgotować w osolonej wodzie i dokładnie odcedzić na sitku.
3. Wymieszać szpinak z żółtkami, ubić pianę z białek i dodać ją do szpinaku. Posolić.
4. Wyłożyć dużą formę do ciasta papierem do pieczenia, posmarować go leciutko olejem. Wylać masę szpinakową na blachę, rozsmarować na grubość ok. 1 cm.
5. Piec 15 minut.
6. Po wyjęciu z piekarnika przy pomocy plastikowej tacy lub innej formy do ciasta przewrócić upieczony omlet na drugą stronę. Przestudzić. Posmarować serkiem, rozłożyć równomiernie plastry wędzonego łososia i wszystko razem ciasno zwinąć w rulon.
7. Zawinąć roladę ciasno w folię aluminiową i włożyć co najmniej na dwie godziny do lodówki.
8. Podawać na zimno z sosem ze śmietany doprawionej sokiem z cytryny, drobno pokrojonym szczypiorkiem, solą i pieprzem.

Smacznego!

Tylko nie jedzcie za dużo, to tylko entrée...

PS. Dużą blachę do ciasta można z powodzeniem zastąpić blachą z piekarnika, rolada będzie większa i cieńsza.

Reunion: Orchidee

2010-02-04T17:10:00.004+01:00

Pierwszą noc na Reunion spędziliśmy w pokojach gościnnych pani Nicole Maillot. Po ciemku, w deszczu, błotnistą górską drogą pięliśmy się w coraz wyżej i wyżej, wśród przyklejonych do zboczy domków, szczekających psów i pachnącej roślinności, prosząc w duchu ręczny hamulec, by nie odmówił nam swojej jakże cennej współpracy w tej krytycznej chwili. Nicole, wysportowana czterdziestolatka w szortach i białej koszulce na ramiączkach przywitała nas szklaneczką waniliowego rumu i pytaniem, czy przypadkiem nie zapomnieliśmy o kremach z filtrem przeciwsłonecznym. Dlaczego o to pytała zrozumiałam lepiej patrząc w lustro w łazience: po zdjęciu czarnej koszulki pozostał biały negatyw. Na czerwonym tle.

Rankiem obudził nas kobiecy głos opowiadający coś półgłosem tuż pod naszym oknem. Otworzyliśmy więc okiennice i... oniemieliśmy w zachwycie. Na wyciągnięcie ręki mieliśmy gąszcz kwitnących orchidei, niektóre rosły w ażurowych donicach na ziemi, inne w zagłębieniach zmurszałych pni drzewiastych paproci, jeszcze inne zwieszały się spod sklepienia z zielonej siatki. Żółte, różowe, perłowe, w kropki, paseczki i tygrysie cętki, te o wielkich kwiatach z otwartymi paszczami i te o malutkich płatach, jak kropelki deszczu. Spomiędzy pachnących pędów wyłoniła się Nicole. - Jak wam się podoba moja kolekcja ochidei? - zapytała nieśmiało spoglądając na swoje bose stopy.

Nicole jest prawdzią Reunionanką, do szpiku kości, do ostatniej kropli wymieszanej w kotle dziejów krwi. Urodziła się na Wyspie, oddycha nią, żyje w rytmie kolejnych wybuchów Wulkanu, potrafi rozpoznać po głosie wszytkie zamieszkające na Wyspie gatunki ptaków, przewidzieć pogodę w każdym zakątku wyspy tylko i wyłącznie spoglądając w niebo, a jak ma wolną chwilę, wyrusza w górskie wilgotne lasy w poszukiwaniu orchidei. To one są Królowymi Wyspy. Skomplikowane, jak wszystkie kobiety: lubią cień, ale nie mogą żyć bez słońca. Uwielbiają wilgoć, choć to ona najczęściej je zabija. Niełatwo im dogodzić, choć czasami dają się obłaskawić - trzeba do nich tylko często i dużo mówić, najlepiej po kreolsku. O czym? Nicole nie chciała nam powiedzieć...

Reunion: Case creole

2010-02-03T15:16:00.005+01:00

Podobno okna i drzwi są po to, żeby oddzielić zewnętrzny świat od tego, co wewnątrz. Podział to umowny, jak granice państw, wyśmiewają go marguillat, lekceważą bibe. Ty też najchętniej byś zawsze zostawiała je otwarte, symetrycznie, wpuszczając ciepły wiatr na przestrzał przez cały przedpokój, salon, sypialnie, aż do ogrodu. Do czego więc służą moje drewniane drzwi i nieszczelne okna? Do podglądania ukradkiem szczęścia sąsiadów, do słuchania nocą szumu deszczu w gałęziach mangowca, do tego, byś co rano zmuszała się do otwierania ich na świat?

Czasami się zastanawiam, do czego w ogóle jestem ci potrzebna. Całymi dniami pracujesz w tym swoim sklepie, po pracy zamiast do mnie wrócić przesiadujesz na nadmorskich skałach, a jak już w końcu przyjdziesz, to wrastasz w fotel na werandzie, jakbyś bała się wejść do środka. Jakby ON ciągle tam leżał oddychając ciężko, z twarzą zniekształconą kolejnymi bezsilnymi operacjami, jakby wciąż jeszcze umierał powolutku. Wariacje Goldbergowskie umilkły rok temu. Dlaczego ty niegdy ich nie słuchasz, Nathalie?

Zazdroszczę tym ceglanym domom z Północy, które nie mają werandy, które hipnotyzują swoich Panów ogniem w kominku, które słyszą wszystkie rozmowy gości rozsiadających się wygodnie w pluszowych fotelach salonu. Ty nigdy nikogo nie zapraszasz do środka, życie toczy się poza nami.

Doceniam, że o mnie dbasz i wiem, że bez ciebie już dawno pierwszy lepszy cyklon zdmuchnął by mnie z naszego wzgórza. Pamiętam każdą wydrążoną przez korniki deskę, którą wymieniłaś z czułością na nową i odcisk twoich kolan na podłodze z tamarynowca, kiedy pszczelim woskiem przywracasz jej blask. Doceniam, że pomimo drwin znajomych dalej gotujesz w starej murowanej kuchni w ogrodzie, by ochronić mnie przed ogniem. Że nie przeniosłaś łazienki, jak wszyscy, z ogrodu na pierwsze piętro, że nie podziurawiłaś mnie rurami, że podobam ci się taką, jaką jestem.

Kiedy wieczór zgasi wszystkie okna, w kręgu światła nocnej lampki przysiadasz na łóżku i wpatrujesz się w zawieszone na ścianie zdjęcia twoich synów. Najpierw jeden, potem jest ich dwóch, potem już trzech, na plaży, w górach, z kolejnymi psami, w końcu na studiach w Metropolii. Czasem przynosisz do łóżka telefon i godzinami opowiadasz o Hubercie, pracy, nurkowaniu przy rafie koralowej, że choć mieszkasz sama w wielkim domu nie masz zamiaru się przeprowadzać, o twoich Chłopcach, znów o Hubercie. Ciągle nie potrafisz jeszcze pozwolić mu odejść.

Któregoś dnia powiedziałaś, że masz wrażenie, że ta stara casa żyje. Kiedy w końcu zgasiłaś światło i przytuliłaś ciężką głowę do zielonej poduszki, zaskrzypiałam podłogą tuż koło twojego łóżka. Uśmiechnęłaś się przez sen.

Reunion: Równina tamarynowców

2010-01-25T13:52:00.004+01:00

Po kilku godzinach marszu w głąb kotliny Mafat ścieżką wcinającą się jak wąski kanion w zielony betonowy blok tropikalnej roślinności, duszna przestrzeń niespodziewanie rozszerza się, błękitnieje, nabiera powietrza. Ma się wrażenie, że za sprawą zaklęcia miejscowych zielarzy, znaleźliśmy się uwięzieni w środku jednej z tych misternie rzeźbionych w kamieniu mydlanym indyjskich zabawek, które we wnętrzu koronkowej kuli zamykają posążek słonia. To właśnie równina tamarynowców, serce pierwotnego lasu, gdzie codziennie na nowo urzeczywistnia się tajemnica nieśmiertelności. Węzłowata plątanina błękitnych konarów nie ma początku ani końca, mota czas w skomplikowane pętle nie dając mu płynąć dalej. Powracające co roku cyklony usiłują bezskutecznie pozbawić ją korzeni - każdy upadający tamarynowiec staje się ojcem następnych pokoleń, każdy konar, który dotknie ziemi, ukorzenia się, wypuszcza nowe pędy, odradza się w nieskończoność.

Szum błękitnych gałęzi powtarza jak mantrę odwieczną lekcję godności i uporu, powstawania z martwych wbrew wszystkiemu.

Reunion: Snack Bar Le Marla

2010-01-18T12:00:00.002+01:00

Snack Bar w Marli nie ma stałych godzin otwarcia. Kiedy na ścieżce wiodącej z Przełęczy Byków pojawiają się kolorowe punkty powoli sunące w stronę blaszanych zabudowań, jeden z mężczyzn sączących Dodo na ławce niedaleko szkoły i wpatrujących się nieruchomo w horyzont wyciąga w ich kierunku wskazujący palec i krzyczy: Zoreilles! Niedbały fonetyczny zapis francuskiego słowa uszy w języku kreolskim określa białych przybyłych z Metropolii, których od miejscowych najłatwiej na pierwszy rzut oka odróżnić właśnie po spalonych słońcem do czerwoności uszach. Zoreilles się zbliżają, turyści z pełnymi portfelami, słowo obiega całą wioskę z ust do ust, odbija się echem. Z chylącego się domku wybiega ciemnoskóra kobieta w czerwonej bluzce i fantazyjnym słomkowym kapeluszu, na biodrze trzyma wierzgającą nogami dwuletnią dziewczynkę i czym prędzej otwiera zielone okiennice Snack Baru. Kiedy w końcu Zoreilles zasapani docierają pod Snack Bar, czuć już w powietrzu zapach rozgrzanego oleju. W menu samoussas i nems - trójkątne pierożki i podłużne krokieciki z farszem z kurczaka lub krewetek, bonbons piments - kuleczki z mielonego mięsa i papryki, faszerowane papryczki, wszystko smażone na głębokim tłuszczu i diabelsko ostre. Mam taką prywatną teorię, że Reuniończycy nie odczuwają w ogóle smaku ostrego, może to defekt genetyczny, może ewolucyjne przystosowanie, na pewno jacyś naukowcy się już tym kiedyś zajęli, w każdym razie: bez dwóch litrów zimnej wody posiłek na Reunion przygotowany według tradycyjnej receptury jest dla Europejczyka jak pożar afrykańskiego buszu w samym środku przełyku, ma się wrażenie, że żołądek zaraz eksploduje, z uszu unoszą się smużki dymu, twarz płonie, łzawią oczy. Nie ma sensu przed złożeniem zamówienia naiwnie pytać, czy dana potrawa jest ostra, bo zawsze odpowiadają, że oczywiście nie. I w dodatku nie kłamią - sami zajadają te doprawiane siarką posiłki bez mrugnięcia okiem i z promiennym uśmiechem na twarzy. Potem jeszcze filiżanka kawy z przydomowego ogródka z łyżeczką rudego trzcinowego cukru i można ruszyć w dalszą drogę do La Nouvelle. Kobieta w kapeluszu dziwi się, że u nas cukier robi się z buraków, no bo jaki on jest? Czerwony? Kiedy odchodzimy, przed Snack Barem z hałasem przysiada na kilka sekund helikopter. Dostawa Dodo i papryczek. Dziś powoli gęstnieje już mgła, ale jutro na pewno też przyjdą jacyś Zoreilles. I co najważniejsze, też sobie pójdą. Może właśnie dlatego odkąd tylko wylądowaliśmy na Reunion wszyscy miejscowi życzą nam dobrego powrotu?

Reunion: Marla

2010-01-08T14:50:00.002+01:00

Marla istnieje od piątej rano do południa. Wynurza się z cienia kilometrowych skalnych ścian wraz z pierwszymi promieniami gorącego słońca, jakby w cyrku kotliny Mafat miała swój własny punktowy reflektor: sklecone z czego się tylko da kolorowe domki pięćdziesięciu mieszkańców, podstawówka z sześciorgiem uczniów i panią nauczycielką prosto z Metropolii, zaopatrywany przez helikoptery malutki sklepik, snak bar i chylący się kościół z falistej blachy z mszą dwa razy do roku.

Pierwsi osadnicy, którzy przybyli na Reunion w ogóle nie zapuszczali się w góry, za stromo, za bardzo niebezpiecznie, kto wie, czy nie żyją tam jakieś dzikie bestie. Dopiero niewolnicy uciekający przed batem plantatorów trzciny odważyli się wyruszyć po skalnych półkach do zielonych kotlin. Tworzyli tam całe miasta ukryte w cieniu tamarynowców, wychowywali kolejne pokolenia dzieci, doili skradzione panom krowy i kozy. Złośliwi twierdzą, że wszyscy mieszkańcy Marli pochodzą od jednego zbiegłego w XVIII wieku niewolnika i jego żony i może faktycznie jest w tym trochę prawdy, bo szukanie małżonka w Mafacie z pewnością nie należało do zadań łatwych i oczywistych. Do dziś do Marli nie prowadzi żadna droga i można tam dotrzeć jedynie helikopterem albo stromymi ścieżkami, które w porze deszczowej zamieniają się w górskie potoki. Najkrótsza trasa prowadzi z Przełęczy Byków, na którą można dojechać samochodem: pięć godzin marszu. Nic więc dziwnego, że większość mieszkańców Marli nigdy się stamtąd nie rusza. Żyją sobie powolutku, pieniądze z francuskiego zasiłku dla bezrobotnych wydając na ukochane Dodo*, z pogardą patrzą spod swoich czarnych kapeluszy na ubranych w kolorowe sportowe stroje turystów i ich dziwne buty. Na wybrzeże schodzą niechętnie i tylko w przypadku wyższej konieczności: jak dziecko trzeba do gimnazjum z internatem zapisać, zęba wyrwać, jak się w koszuli porobią dziury i trzeba nową kupić, albo jak się zbliża termin porodu. Jednak ta dobrowolna banicja jest tylko pozornym zerwaniem ze współczesnym światem: panele słoneczne okazały się być całkiem przydatnym rozwiązaniem, już nie tylko do słuchania lokalnego kreolskiego radia, ale i do oglądania telewizji satelitarnej, telefon komórkowy pozwala zamówić dostawę zakupów helikopterem prosto na podwórko, woda do kąpieli grzeje się w słonecznych bojlerach, w kuchni dzwoni minkrofalówka.

W południe ze wschodu nadciągają lepkie jak wata cukrowa mgły i szczelnie zatykają całą kotlinę aż po brzytwy najwyższych grani. Marla znika z rzeczywistości, jakby była tylko chwilową fatamorganą zmęczonego wędrówką umysłu i gdybyś w tym czasie znalazł się wśród jej skleconych niedbale kolorowych domków musisz się pogodzić z tym, że i ty na kilkanaście godzin musisz teraz zniknąć. Kiedy już do końca poddasz się tej białej ślepocie i kiedy jedynie twardy opór kamieni pod stopami będzie ci dawał kruchą pewność własnego istnienia, wtedy właśnie stroma ścieżka w stronę Cilaos zacznie cię prowadzić na Koniec Świata. Ten prawdziwy.

*Dodo - lokalne piwo, warzone na Reunion, niczego sobie!

Reunion: Tec-tec. Ilustrowany atlas zwierząt cz.5

2010-01-06T21:15:00.002+01:00

Czy wiecie co to takiego jest pokląskwa? Gdyby ktoś zadał mi to pytanie, stawiałabym na jakiegoś trującego grzyba z rodziny purchawek, co jak się na niego nadepnie, wystrzela w powietrze chmurą śmierdzącego pyłu. Albo na pasożyta układu pokarmowego, oślizgłego i wijącego się wstrętnie w otchłani trzewi. Albo na jakąś jednostkę nozologiczną opisującą wyjątkowo upośledzającą patologię, na przykład pokląskwa prostaty czy coś w tym rodzaju.

Nic z tych rzeczy. Pokląskwa to prześliczny malutki ptaszek, którego rytmiczne suche trele nadają rytm górskim wędrówkom po Reunion. Miejscowi nazywają go tec-tec. Z zainteresowaniem śledzi ludzkie poczynania, podąża za wędrowcami z jednej gałęzi tamarynowca na drugą, ze zdziwieniem przechyla szpiczasty dziobek, jakby nie mieściło mu się w szarej główce, że można tak po tych górach chodzić i chodzić wyłącznie dla przyjemności.

Jak można tę pełną gracji i uroku malutką zwierzynkę nazwać pokląskwą? Polski język bywa czasami bardzo okrutny.

Reunion: U Julianny

2010-01-05T18:00:00.002+01:00

Fotografia nie jest najlepsza, uciekła gdzieś ostrość, ISO poszybowało w górę. Jest to jedyne zdjęcie Julianny jakie udało nam się zrobić: pełen radości życia śmiech, czarne oczy lśniące jak diamenty, zabawnie uniesiony mały palec dłoni nalewającej kawę z cynowego dzbanuszka. A co to za kawa! Z ogrodu Julianny, z krzaczka rosnącego za drewnianą kazą, zebrana własnoręcznie i uprażona na patelni nad płonącymi polanami. Bo Julianna gotuje tylko i wyłącznie na prawdziwym ogniu, który bucha i dymi, gaz jest dla bogaczy, a z prądem to nigdy nic nie wiadomo. Julianna dobrze zna życie bez elektryczności, której kiedyś przecież nie było, więc może znowu kiedyś nie będzie, a ogień, tak jak wulkan, był i będzie zawsze. Tak jak i trzcina cukrowa, której ostre liście nie raz raniły czarną skórę Julianny. Poletka są strome, wozem na nie nie wjedzie, trzeba trzcinę wiązać w wiązki i na głowie znosić na drogę. Julianna jest malutka, metr pięćdziesiąt najwyżej, więc najpierw ten wyższy klęka, ona kładzie mu wiązkę na głowie, potem on wstaje i kładzie na głowie Julianny kolejną. Potem idzie się ostrożnie przez całe pole, trzcinowe ściernisko kaleczy łydki, trzeba być napiętym jak struna. Drewno też się z lasu nosi na głowie, tak, to na ugotowanie dzisiejszego obiadu przyniosłam wczoraj. Tak jak i tego pierwszego dnia, kiedy postanowiłam, że już nie będę jak niewolnik na trzcinowych polach pracować i kiedy po raz pierwszy prosto z garnków na bananowych liściach sprzedałam ryż z kari robotnikom z cukrowni idącym w południe na modły do świątyni tamoul. Nazajutrz przyszło ich więcej, potem jeszcze więcej, z czasem udało mi się kupić zepsutą ciężarówkę, w której mogłam na noc zamknąć garnki i stoliki, potem kawałek po kawałku dobrzy ludzie w zamian za pełny talerz pomogli mi postawić moją blaszaną restaurację. Nawet kafelki mam teraz, patrzcie, jak się błyszczą! Teraz to i wesela u mnie robią! Julianna urodziła się na Wyspie i nigdy jej nie opuściła. Śnieg zna z telewizji, tak jak i Paryż, stolicę kraju, którego podobo jest obywatelką. Jedna z jej dziewięciu córek wyjechała do Metropolii, do Nantes, często pisze, przysyła piękne pocztówki, świetnie się jej tam powodzi, otworzyła restaurację ''Kuchnia Kreolska'', Julianna dziwi się, że o niej nie słyszeliśmy. Marzy o tym, by któregoś dnia wsiąść do jednego z tych wielkich samolotów, które przelatują w środku nocy nad jej kazą i odwiedzić córkę w Eropie. Może w przyszłym roku, jak Bóg da. Nie mamy odwagi zapytać, o którego Boga chodzi.

Reunion: Nephila czarna. Ilustrowany atlas zwierząt cz.4

2009-12-24T11:00:00.002+01:00

Królestwo: Zwierzęta
Typ: Stawonogi
Gromada: Pajęczaki
Rząd: Pająki
Gatunek: Nephila nigra. Po polsku - Nephila czarna. Dla miejscowych: stara znajoma Bibe.
Obszar występowania: Seszele, Gujana Francuska, Madagaskar, Reunion. Kąt w łazience, krzaki przy górskich ścieżkach, koszmary Polki w podróży.
Wymiary: Nephilię cechuje bardzo wyraźny dymorfizm płciowy. Pani Bibe ma czrerocentymetrowy odwłoczek i bardzo długie nogi: od końca tylnej do końca przedniej trzeba liczyć jakieś 15 centymetrów. Jej małżonek jest dużo skromniejszy, prawdę mówiąc, to jest dziesięć razy mniejszy. Mieszka po lewej stronie pajęczyny żony, zjada resztki, siedzi w kącie i się nie odzywa.
Sieć: Rekord Guinessa w pajęczym świecie, wielka i niesłychanie wytrzymała, używano jej dawniej do połowu małych rybek.
Rozmnażanie: Ryzykowna sprawa. Mąż musi się dostać jakoś do żony i zostać rozpoznany jako mąż, a nie jako kolejna gotowa do zjedzenia ofiara. Jak się nie uda, to po mężu. No więc siada biedaczek w rogu sieci i wystukuje delikatnie na nitkach umówiony kod. Jak pani Bibe zrozumie, wpuści męża. Jak nie, to po mężu. A kiedy wszystko się uda, po krótkich pieszczotach trzeba uciekać ile siły w nogach, bo kobiety mają krótką pamięć i pani Bibe nie zawsze pamięta, że ten mały pajączek, co jej rusza siecią, to jej mąż. Jak się biegnie za wolno, to po mężu.
Szkodliwość: Podobno zerowa. Bibe żywi się muszkami, komarami i innymi owadami, które złe wiatry zniosą w jej chaotycznie utkaną sieć. Nie jest jadowita, nie gryzie. Spotkanie z nią pozostawia uraz jedynie psychiczny.

Reunion: Genealogia

2009-12-22T12:15:00.005+01:00

Patrząc, jak żarłoczne nadmorskie miasta wdzierają się coraz wyżej na skaliste zbocza kaskadami kolorowych domków, aż trudno uwierzyć, że 400 lat temu na Reunion nie było ani jednego człowieka.

Arabowie, Anglicy, Holendrzy, Duńczycy i Portugalczycy rysowali Wyspę na swoich mapach szerokiego świata, ale raczej ku przestrodze, niż jako ląd, na którym warto postawić stopy. Dopiero Francuzi stwierdzili, że te bezwartościowe kamienie mogą się im do czegoś jednak przydać: bo i na Madagaskar blisko, i w drodze do Indii można napełnić beczki kryształową wodą z górskich wodospadów, zasuszyć owoce. W 1663 roku do czarnego skalistego brzegu dobił francuski okręt, z którego prawie siłą wypchnięto na ląd dwunastu osadników, dwie krowy i kozę. Taki mały test: przypłyniemy po nich za kilka lat i zobaczymy, jak się mają. Jak się okazało, mieli się świetnie. Osadnicy podzielili między siebie nadmorskie ziemie, jak kawałki tortu, wykarczowali lasy, narysowali dokładne mapy. Potem przybyli następni i następni, trzeba było szukać żon na Madagaskarze. A później i niewolników, gdy ziarenka kawy z Reunion podbiły paryskie kawiarnie. Tak więc pracowali do utraty tchu, nierzadko u własnych ciotek i babek, młodzi malgascy chłopcy, afrykańskie dziewczyny. Już wtedy patrząc mieszkańcom Reunion w oczy nie sposób było odgadnąć kto z nich jest niewolnikiem, a kto panem, geny mieszały się niestrudzenie w wielkim garze dziejów, kolor skóry stracił swoje podskórne znaczenie. Potem nadeszła era cukrowej trzciny, Hindusów zaciągniętych do pracy na plantacjach, chińskich handlarzy, wolności niewolników. Dziś jest czas turystów z całego świata, którzy wylegli grzać brzuchy na koralowych plażach, jak stada morskich słoni. Mieszają się religie, kultury, języki, wygodne kategorie istnieją tylko w naszych głowach.

Skąd pochodzisz? Ulubione pytanie Francuzów nie ma na Reunion najmniejszego sensu. Każda twarz jest zwierciadłem niełatwej historii Wyspy, każde drzewo genealogiczne jak las splątanych tamarynowców.

Reunion: Margouillat. Ilustrowany atlas zwierząt cz.3

2009-12-20T10:00:00.003+01:00

- Nathalie, znasz się na ptakach?
Jemy kolację na werandzie kolonialnej drewnianej case pod starym mangowcem, z którego zwieszają się na długich pędach zielone jeszcze owoce. Na stole z tamarynowca palą się odstraszające komary świece, pachną białe plumerie, duszne powietrze zwiastuje niosące ulgę nocne deszcze. Ostrożnie odcedzam gotowane w mundurkach ziemniaki, odrobinka europejskiego luksusu, w końcu coś innego, niż ryż. Nathalie obraca na grilu filet z espadona (po polsku podobno miecznik).
- Trochę się znam, przez piętnaście lat już się zdążyłam nauczyć. Na Reunion jest może w sumie z dziesięć gatunków, łatwo je zapamiętać. Są czerwone kardynały, takie śmieszne kosy w żółtych okularkach, wrzeszczące tkacze, malutkie leśne tec-tec, miejscowy myszołów, błękitne turkawki, trochę jaskółek.
- Wron nie ma?
- Chyba nie ma, nigdy nie widziałam.
- A sowy są?
- Nie sądzę.
- To co to za ptaszysko tak tu ciągle kracze nad nami?
- Gdzie?
- O słyszysz? Takie krrra krrrra.
- A, to nie ptaki, to margouillat.
- Co?
- Takie małe zielone jaszczurki z przyssawkami na łapkach. Wszędzie ich pełno, biegają po ścianach, po suficie, czasem jakaś spadnie na stół. Pożyteczne stworzonka, zjadają komary. O, tam jedna siedzi przy drzwiach, widzisz?

Leżąc pod wykrochmalonymi prześcieradłami i obserwując czujnie drewniany sufit ze śmigłem wentylatora mielącym gorące powietrze, zastanawialiśmy się do późna w nocy, czy na pewno chcemy spać przy zgaszonym świetle. Jeśli małe słodkie margouillat spadają czasem na stół, to i na łóżko też im się pewno zdarza. Odwagi! Pstryk. Byle nie myśleć o lepkich przyssawkach margouillat na mojej twarzy. Byle do rana.

Reunion: Droga - instrukcja obsługi

2009-12-18T12:00:00.006+01:00

- Pierwszy raz na Reunion? - Ciemnoskóra recepcjonistka w wypożyczalni samochodów energicznie podaje kluczyki. - Pamiętajcie, najważniejsze to przestrzegać znaków! Jak jest napisane, że nie wolno przejeżdżać, kiedy droga jest zalana, to znaczy że nie wolno. No chyba, że macie ochotę na kilkukilometrowy ślizg do morza - po każdym większym deszczu kilka samochodów prowadzonych przez metro* ląduje w ten sposób na plaży. I jak droga jest wąska i są zakręty, to trzeba trąbić, żeby ci z naprzeciwka wiedzieli, że jedziecie. A, jeszcze jedno, jak się ta lampka tu świeci, to macie klocki hamulcowe starte - uśmiechnęła się znacząco.

Nie żartowała - jeżdżenie samochodem po Reunion to sport ekstremalny. Poza dwupasmówką, okrążającą wyspę wzdłuż wybrzeża, wszystkie inne drogi to górskie serpentyny bez żadnych barierek, okraszone stumetrowymi przepaściami, betonowymi rowami, wodospadami spływającymi na asfalt, mostkami nad potokami, które, jak wynika z ostrzegawczych tablic, często występują z brzegów. A i dwupasmówka jest niczego sobie: pomiędzy Saint Paul i Saint Denis przez piętnaście kilometrów biegnie skalną półką pomiędzy klifami i oceanem i niestety jest zamknięta po większych deszczach, gdyż olbrzymie bloki skalne odrywają się od falezy i spadają prosto na jezdnię. No i jeszcze w okolicach wulkanu jest czasem zamknięta - tak na przykład w kwietniu 2007 roku przetoczył się przez nią strumień lawy o szerokości 1500 i o grubości 80 metrów. Rzadkie są momenty, kiedy można wrzucić trójkę, średnio na kilometrze drogi pokonuje się 100 metrów wysokości. Od czasu do czasu sprawdzaliśmy, czy ręczny działa, bo gdyby tak jednak te klocki hamulcowe się starły...

Reuniończycy nie mierzą odległości w kilometrach, tylko w minutach. Linie proste są wyłącznie na mapie.

*metro - Francuzi z Europy, którzy w odróżnieniu od Francuzów z Reunion, pochodzą z metropolii

Reunion: Tkacz towarzyski. Ilustrowany atlas zwierząt cz.2

2009-12-16T11:30:00.002+01:00

- Hej hej hej, teren czysty? Nie ma węża?
- Nie ma, wskaaaaakuj staaaary!
- Widziaaaaaaałem go przed chwilą, w trawie przy wodospadzie się chował, cwaniak, kombinował, jak by nam jajka ukraść. Niech no tylko spróbuje się dostać do naszych gniazd, gniazd, gniazd, gniaaaaazd.
- Tak, już go wiiiiiiiiiiiiiiiidze, jak pełznie po pniu, po gałęzi, coraz dalej, i... buuuuum! Prosto do strumienia, hehe! I już po nim, nim, niiiiim!
- Fiuuuuu, aleśmy go wykiwali, co nie? Wiszące gniazda z wejściem od spodu, trzeba było na to wpaść! Główka pracuje, hehe. Nie ma, nie ma, nie ma z nami szans!
- Naprawdę go dziś widziałeś?
- Fiuuuu, to znaczy widziałem taki jakby długi cień, jak to moja babka z Madagaskaru opowiadała, w żółte kropki, ki ki ki kiiii.
- Ty to masz szczęście, ja to go jeszcze niiiiiiiiigdy nie widziałem. Duży był?
- Fiuuuuu, to znaczy bałem się podlecieć bliżej no i nie wiem, może mi się tak tylko wydawało... Ty, patrz! Tam jest! Pod bananowcem! Pełznie tuuuuuu!
- Uciekamyyyyy!

Zapada wieczór i - jak to na Reunion - zapada szybko, wydłużając i malując cienie w złote kropki. Tkacze gadają głośno jeden przez drugiego i będą tak gadać aż zrobi się całkiem ciemno. Wiecznie wystraszone, maniakalnie perfekcyjne, bez przerwy coś tam jeszcze zaplatają, dociągają poluzowane ździebełka, nerwowo kszątają się bez celu. Tymczasem wąż... jaki wąż? Najwyższe naukowe autorytety są co do tego zgodne: na Reunion nie ma i nigdy nie było żadnych węży. Ktoś w końcu mógłby powiedzieć o tym tkaczom...

Reunion: Koncert życzeń

2009-12-14T10:30:00.002+01:00

Dwa miliony lat temu na dnie Oceanu Indyjskiego z gorących wnętrzności ziemskiego globu narodził się wulkan. Jak mówią miejscowi, tak długo pluł i pluł czerwoną lawą, aż wypluł całkiem spory kawałek wyspy i zasnął wyczerpany. Na jego zboczu otworzyła się kolejna ziejąca siarką paszcza, która do dziś z lubością pluje na zachodnie wybrzeże dodając wyspie co roku kilka nowych smolistych hektarów.

Ten kawałek zastygłej lawy o obwodzie dwustu kilometrów to wyspa Reunion, która od czasów kolonialnych jest francuskim departamentem zamorskim. I choć patrząc na mapę świata ma się wrażenie, że to nie prawdziwa wyspa, tylko jakiś błąd w druku, to na tym malutkim kamyczku wrzuconym do oceanu mieści się w miniaturze cały świat. Jest tam pustynia, tropikalna dżungla, kawałek sawanny i zielone pola cukrowej trzciny, plaże ze złotym piaskiem i rafą koralową, wcinające się w morze klify. Na zachodnim wybrzeżu prawie nigdy nie pada, a za to na wschodnie spada rocznie ponad 6 metrów wody. Najwyższy szczyt - Piton des Neiges- ma 3071 metrów wysokości i znajduje się 25 kilometrów w linii prostej od wybrzeża. Od czasu do czasu pokrywa się nawet śniegiem. Są rzeki, wodospady, jaskinie. Odcięte od świata wioski, gdzie ludzie mówią tylko po kreolsku i całkiem normalne europejskie miasta z palmowymi alejami. Wulkany do wyboru są dwa: wolisz wygasły, czy jeden z najaktywniejszych na całej planecie?

Istny koncert życzeń. Mówisz i masz. Tylko od czego tu zacząć?

Reunion: Kardynał. Ilustrowany atlas zwierząt cz.1

2009-12-12T10:00:00.002+01:00

Kiedy sucha i chłodna zwrotnikowa zima kołysze łagodnie białymi piuropuszami kwiatów cukrowej trzciny, kardynał z Reunion w zasadzie niczym się nie różni od naszego poczciwego szaro-burego wróbelka. Może tylko komfortem gniazda, które w ptasiej skali naprawdę zasługuje na pięć gwiazdek. Trzeba się nieźle namęczyć, znaleźć działkę budowlaną z widokiem na ocean, naznosić trawek, pociętych w paski palmowych liści i innych kłaczków, żeby utkać misterny domek zawieszony na czubku gałęzi. Z przedpokojem, oczywiście, bo pani kardynałowa nie lubi, jak jej wieje do wyścielonej mchem sypialni. A najlepiej to takich domków wybudować kilka, żeby ukochana mogła sobie spokojnie wybrać, w którym z nich ma ochotę wysiadywać potomstwo. Kiedy roboty budowlane są skończone, trzeba się wystroić w czerwoną koszulę i cierpliwie czekać na pierwsze wiosenne październikowe deszcze. Jak tylko spadną, można będzie w końcu ruszyć na podryw.

Reunion: Podróż

2009-12-10T12:00:00.003+01:00

Siedząc wygodnie w ciepłym brzuchu olbrzymiego boeinga 747 mknącego ponad tysiąc kilometrów na godzinę nad świetlistą równiną chmur, trudno sobie wyobrazić, że kiedyś była to podróż życia i nie wszyscy docierali do celu. Z Hawru pod płóciennymi żaglami wypływało się na ocean, by żeglując wciąż dalej i dalej na południe po pięciu miesiącach dotrzeć do przylądka Dobrej Nadziei. Potem jeszcze miesiąc drogi na Madagaskar i stamtąd tydzień na wschód. Wyspa witała marzycieli czarnymi nożami przybrzeżnych skał i jak wszystkie ziemie obiecane miała to do siebie, że trzeba było walczyć o każdy jej centymetr. Wrogowie to nie tubylcy, których nigdy tu nie było, tylko rozszalała natura, pożerająca wszystko roślinność, strumienie parzącej lawy, pojawiające się niespodziewanie rwące potoki, skaliste urwiska, dreszcze malarii i nieodparte pragnienie powrotu do świata, który jest zrozumiały i przewidywalny.

Dziś kapitan wita państwa serdecznie na pokładzie, za chwilę zaserwujemy ciepły posiłek, do wyboru lasagnes i pieczony kurczak, wyświetlimy także trzy filmy, w kieszeni fotela znajdą państwo słuchawki. Morskie burze łamiące maszty zostały dziesięć kilometrów pod nami, ikonka samolotu niestrudzenie przesuwa się po ekranie, właśnie niepostrzeżenie wpłynęliśmy na Morze Śródziemne.

Kiedy po jedenastu godzinach lotu postawiliśmy stopy na stałym lądzie, ciepłymi ramionami otoczyło nas pachnące kwiatami powietrze.

Jest koniec listopada, na Reunion właśnie zaczyna się lato .

Pierrefonds: Eugène Viollet-le-Duc

2009-11-22T18:00:00.002+01:00

Konserwację zabytków w XIX wieku rozumiano bardzo specyficznie. Modne było posiadanie ''romantycznych ruin'', w których można by wydawać przyjęcia, recytować poezję i kontemplować nieuchronny upływ czasu, a równocześnie powolutku zaczynał się już budzić neo-gotyk ze swoją fascynacją średniowiecznymi kamiennymi potworami, opuszczonymi zamkami i niezrozumiałymi katedrami. Tak więc nierzadko w przypływie romantycznego zapału rozbierano całkiem dobrze trzymające się budowle, a tam, gdzie ruiny już były, inwestowano olbrzymie kwoty, by przywrócić im dawną świetność.

Takim właśnie ''od-budowywaczem'' starych ruin był brodaty architekt Viollet-le-Duc i trudno znaleźć we Francji średniowieczną budowlę, którą odnowiono by w XIX wieku bez jego udziału. Miał on na restaurację zabytków dość osobliwy pomysł: Odnawianie budowli wcale nie polega na tym, żeby ją zakonserwować, naprawić, czy odbudować. Odnowić znaczy nadać formę kompletną, nawet jeśli dana budowla nigdy w tym stanie nie istniała.

No i powstawały średniowieczne budowle, jakich samo średniowiecze nigdy nie widziało: na fasadzie Norte Dame w Paryżu pojawiły się dziwne diabełki, aniołki i inne skrzydlate gnomy, w tympanonie bazyliki Marii Magdaleny w Vezelay zaroiło się od hybryd z ludzkimi ciałami i głowami zwierząt, Avignon zyskał nie broniące przed niczym całkiem nowe mury obronne.

W Pierrefonds natomiast zbudowano zamek. Ruiny XII-wiecznej warowni stojącej na wzgórzu wśród świetlistych lasów Compiegne należały do Napoleona III, któremu marzyły się pałace bardziej królewskie od królewskich. Zatrudnił więc Violet-le-Duc, który ruiny te uśredniowiecznił zgodnie ze swoją fantastyczną wizją. Wybudował olbrzymie komnaty z kolorowymi malowidłami, kaplicę z witrażami, brukowane dziedzińce z renesansowymi galeryjkami na których czają się stada kamiennych smoków, a przede wszystkim cały las wież, wieżyczek i innych iglic. Przez ponad 25 lat mieszkańcy malutkiego miasteczka u stóp zamku słyszeli stukanie młotów o kamienne bloki i patrzyli ze zdumieniem, jak dzień po dniu ruiny przemieniały się w baśniowy pałac. Któregoś dnia budowlany harmider nagle ucichł: zabrakło głównego architekta. Violet-le-Duc zmarł i nikt już nie wiedział, jak interpretować jego plany, ani co tak naprawdę przedstawiają naszkicowane szybką kreską rysunki. Nikt nigdy nie zatańczył w olbrzymich salach balowych, nikt nie odpoczywał w sypialni z kilkumetrowym kominkiem, nikt nie wziął ślubu w zamkowej kaplicy.

Forma kompletna pozostała na zawsze niekompletna.

Ourscamp: Ruiny

2009-11-20T18:00:00.004+01:00

Przepraszam, czy może pan jeszcze raz powtórzyć, panie Radix de Sainte-Foy? Mamy rozebrać dach? Ale on jest w całkiem dobrym stanie, to porządna średniowieczna robota, nie ma sensu go wymieniać. Chwileczkę, nie rozumiem. To znaczy, że mamy zdjąć dach i nie kłaść już nowego? Przecież woda się będzie do kościoła lała, na posadzkę! Proszę? Posadzkę też mamy zdjąć? Wiem, że pan to opactwo w czasie Rewolucji kupił i że może pan z nim zrobić co tylko panu do głowy przyjdzie. Wiem, wiem, że pan nam płaci. Ale może się pan jeszcze zastanowi? Bo wie pan, tu się cuda kiedyś działy! Podobno tu sam święty Eloi tysiąc lat temu pierwszą kaplicę budował. Starzy mnisi opowiadali, że niedźwiedzie, których w głuszy lasów Compiegne było niegdyś sporo, zjadły woły ciągnące wozy z kamiennymi blokami i że wtedy święty Eloi za karę zaprzągł te niedźwiedzie do roboty. Stąd podobno wzięła się nazwa tego miejsca: Ourscamp, czyli Niedźwiedzie Obozowisko. Niech pan z bożym gniewem nie igra! No już, już, bierzemy się do roboty... tylko niech nam pan jeszcze powie, dlaczego chce pan dwunastowieczne cysterskie opactwo obrócić w ruinę? Chce pan sprzedać kamienie? Nie? To po co? Co pan mówi? Żeby stworzyć romantyczny pejzaż? Żeby tu potem przyjęcia urządzać? Żeby do fasady dobudować sobie pałac? Niech pan wybaczy, ale nic z tego nie rozumiem.

Laon: Powrót do raju

2009-11-18T17:00:00.001+01:00

Najpierw trzeba przekupić cherubina. Soi pod drzwiami katedry z głupawym uśmieszkiem, najwyraźniej kiepsko mu się ostatnio powodzi: nie ma skrzydeł ani aureoli, ognisty miecz wymienił na brudny kaszkiet, który trzyma w wyciągniętej w twoją stronę dłoni, w środku błyszczy kilka monet. Dorzuć jeszcze jedną, a cherubin w głębokim ukłonie sycząc przez zęby Bóg zapłać otworzy przed tobą bramy rajskiego ogrodu.

Nie kłamały starożytne pisma, ogród rzeczywiście nie ma kresu, za każdym kamiennym pniem jest jeszcze następny i następny, a potem już tylko oślepiające światło. Nie ważne, że wcale nie jesteś nagi i że już doskonale wiesz, jak smakuje owoc drzewa poznania dobra i zła. Gdzieś tu przecież musi być jeszcze drzewo życia, w cieniu którego odpoczywa Wszechmogący, wystarczy dobrze poszukać...

Nad tobą, na granicy błękitu, gałęzie splotą się niepostrzeżenie w misterne sklepienie.

Paryż: Nie dla młodych mężatek

2009-11-16T15:00:00.002+01:00

Niedziela w Paryżu. W programie wystawa malarstwa flamandzkiego i koncert afrykańskiego chóru gospel, kolacja w ulubionej brasserie niedaleko Louvre'u. Słodka sielanka we dwoje, romantyczny ciepły jesienny wieczór i naprawdę wszystko byłoby perfekcyjne, gdyby nie zdumiewający plakat, który nagle ukazał się naszym oczom:

7 i 8 listopada 2009
Paris Expo hala Champerret
NOWY POCZĄTEK
Pierwsze targi rozwodu, separacji i wdowieństwa

Po pierwszym lekkim szoku emocjonalnym przychodzi kolejny, bardziej traumatyczny, przy bliższej lekturze pokaźnej listy wystawców: adwokaci, notariusze, komornicy, prywatni detektywi, banki, psychoterapeuci, agencje ubezpieczeń, korepetytorzy, chirurdzy plastyczni, dermatolodzy, wizażyści, masażyści, kluby fitness, sklepy z bielizną, agencje nieruchomości, transport przeprowadzek, architekci wnętrz, biura turystyczne, agencje matrymonialne, itd, itp.

W końcu nic dziwnego - jedno na dwa zawarte małżeństwa kończy się rozwodem, a rocznie we Francji orzeka się ich ponad 130 tysięcy. Doliczając do tego separacje związków nieformalnych, których jest znacznie więcej niż rozwodów, tworzy się nam pokaźna grupa docelowa tego typu imprez. Ktoś to wszystko całkiem sprytnie przekalkulował.

Szkoda tylko, że jakoś tak inaczej zaczyna się patrzyć na te wszystkie uśmiechnięte paryskie pary trzymające się za ręce... Czar prysnął.

Saint Omer: Święty Erchembod

2009-11-14T18:00:00.005+01:00

Tup tup.
Różowe, zielone, brązowe, z czerwonym kwiatuszkiem.
Tup tup.
Sznurowane, ze sprzączką, na rzepy.
Typ tup.
Małe, malutkie i te całkiem maciupeńkie.
Tup tup.
Dziecięce buciki para za parą zbiegły się do białej katedry Saint Omer, wskoczyły na kamienny sarkofag i oświadczyły świętemu Erchembodowi, że nie ruszą się z miejsca dopóki nie wysłucha on ich prośby. A o co proszą? O to, żeby te stópki w czerwonych rajtuzkach, co je nosiły, mogły znów tak jak kiedyś biegać i skakać, żeby choroba zostawiła je w spokoju. Żadna frajda być bucikiem dziecka, które nie może chodzić.

No więc może niech się Święty wstawi za nami, tyle się ponoć Święty nachodził jako biskup po tej swojej olbrzymiej diecezji Therouanne, od Ypres aż do rzeki Sommy! Wiemy, że to było ponad dwanaście wieków temu i że może Święty jest już teraz daleko, że może wrócił do swojej rodzinnej Irlandii, ale gdyby się dało coś w naszej sprawie wybłagać, to my bardzo prosimy.

Boczna nawa katedry powoli pogrąża się w półmroku. Dobiegający spod ogranów donośny głos kościelnego informuje, że za pięć minut koniec zwiedzania. Wysoka brunetka, na oko koło trzydziestki, wyciąga z kieszeni kurtki parę dziecięcych bucików, szybkim gestem stawia je na kamiennym grobowcu: skórzane, niedbale zawiązane przybrudzonymi sznurówkami, z lekko startą podeszwą. Chwilę patrzy na nie w milczeniu, potem przyklęka i odchodzi ze spuszczoną głową.

Buciki stoją w nieruchomym szyku. Nie słychać żadnego tup tup. Kościelny gasi świece.

Dyniowa zupa z dyni

2009-11-13T10:13:00.004+01:00

We francuskiej kuchni warzywa mają swoją własną jarzynową tożsamość. Nie udają kogoś, kim nie są, nie stroją się w wyszukane przyprawy, nie starają się ukryć swojego smaku za bulionem w kostce czy pod bezpieczną panierką. Jakby wszystkie przeszły wieloletnią warzywną psychoanalizę: są po prostu sobą i wcale się tego nie wstydzą.

Taka jest właśnie jesienna zupa z dyni: w najwyższym stopiniu dyniowa. Do jej zrobienia potrzebna jest... dynia. No i jeszcze kilka składników, które i tak każdy zawsze ma w domu: trochę masła, śmietany, sól, cukier i gałka muszkatołowa. Zaczynamy!

Dynię przekrawamy na ćwiartki, usuwamy pestki, obieramy ze skórki, kroimy w kostkę. W garnku topimy masło, podsmażamy na nim leciutko dynię, zalewamy wodą i gotujemy tak długo, aż się praktycznie rozgotuje. Miksujemy bardzo dokładnie. Doprawiamy śmietaną, solą, cukrem, gałką muszkatołową. I już. Gotowe.

Zjadamy z pajdą chleba o smaku chleba z masłem o smaku masła.

Reims: Gilotyna

2009-06-12T20:30:00.003+02:00

Ludzka wyobraźnia nie zna granic w wymyślaniu coraz to bardziej wyszukanych sposobów wykonywania kary śmierci. I tak na przykład w siedemnastowiecznej Francji wieszano złodziei, heretyków palono na stosie, bandytów łamano kołem, fałszerszy wrzucano do kotła z gorącą wodą, a zabójca króla mógł się spodziewać, że zostanie rozerwany końmi. W 1789 roku doktor i profesor anatomii Józef Ignacy Guillotin przedstawił francuskiemu Zgromadzeniu Narodowemu swój genialny wynalazek, który miał uczynić karę śmierci bardziej humanitarną. Biały żabot mocno ściskał go pod szyją, kiedy stojąc przed tablicą z planem technicznym urządzenia objaśniał stukając wskaźnikiem: O tu, proszę państwa, ostrze spada, głowa zostaje odcięta w mgnieniu oka i człowiek przestaje istnieć. Ledwo co poczuł szybki oddech chłodnego powietrza na karku.

A potem posypały się głowy: Ludwik XVI, Maria Antonina, Charlotte Corday, Lavoisier, Robespierre oraz te kamienne, uosabiające w oczach żądnego krwi tłumu całe zło Starego Reżimu. W portalach każdej katedry roi się od królów, biskupów i innych notabli, więc Rewolucja odrąbywała im głowy z dziką satysfakcją. Nigdy już nie dowiemy się, czy ten skromny pracownik winnicy z południowego portalu Notre Dame w Reims uśmiechał się do swojej towarzyszki zza rogu i czy ona odwzajemniała mu się rzucanym ukradkiem spojrzeniem.

Wissant: Fly-surf

2009-06-11T22:00:00.004+02:00

W całej zabawie chodzi o to, żeby we wzburzonej wodzie falującego oceanu utrzymać się jak najdłużej na półtorametrowej desce ciągniętej przez półokrągły latawiec. A jak się uda, to nawet i od czasu do czasu z deską u stóp na kilkanaście sekund wzbić się w powietrze.

Plaża w Wissant między przylądkami Szarego i Białego Nosa jest nieustannie smagana biczami gwałtownego wiatru. Flysurferzy w skupieniu rozkładają na aksamitnym piasku bezwładne kolorowe płachty, rozplątują linki, pompką do materaców nadmuchują stelaż, latawce zaczynają nieśmiało chwytać powietrze, jak skrzydła motyla, który ledwo co opuścił poczwarkę. A potem biegną w stronę fal, żeby wygrać z odpływem, wskakują w lodowatą wodę, napinają do bólu mięśnie i linki latawca i nagle wyłaniają się z wody, już stoją na desce, łopoczące skrzydło unosi ich dalej i dalej.

Ci, którzy jeszcze nie za bardzo radzą sobie z deską, ćwiczą na plaży. Kurczowo uczepiają się świszczących na wietrze linek, przy silniejszych podmuchach ślizgają się na piętach po piasku. Spacerując brzegiem oceanu można czasami zobaczyć zagadkowe podwójne równoległe ślady, które pojawiają się znikąd, przebiegają zygzakiem kilkadziesiąt metrów, aby równie niespodziewanie zniknąć. I nie zawsze pojawiają się z powrotem.

Peronne: Licytacja

2009-06-04T22:40:00.007+02:00

Kiedy wjeżdża się do Peronne od strony Cambrai, tablica ze strzałką w lewo tuż za ceglaną Bramą Bretanii głosi, że hotel ''Les Remparts'' serdecznie zaprasza, 40 komfortowych pokoi, trzygwiazdkowa restauracja z widokiem na jezioro, specjalność wędzone węgorze. Tablica ciągle stoi, chociaż hotel zamknięto już ponad rok temu, a od tygodnia nie ma już nawet najmniejszej nadziei na to, że przy stolikach na tarasie znowu kiedyś zasiądą australijscy turyści, bo stoliki, tak jak i wszystko inne, sprzedano na licytacji.

W zasadzie przyczyną upadku ''Les Remparts'' był zbyt duży sukces. Zachęcony powodzeniem malutkiego hoteliku właściciel postanowił go troszkę rozbudować, a dokładniej... podwoić ilość pokoi. Zadłużył się, kosztorys rozminął się nieco z prawdą, nad dobudowanymi murami nigdy nie położono dachu, zamknięto na stałe okiennice, z pelargonii zostały tylko wyschnięte kikuty, na wejściowe schody nawiało liści. Pomimo swojej przewidywalności lapidarne ogłoszenie w ''Courrier Picard'' wyglądało jak nekrolog:

W środę 27 maja o 15:00 w byłym hotelu ''Les Remparts'' odbędzie się licytacja całego wyposażenia, między innymi: profesjonalny sprzęt kuchenny, zastawy stołowe, szklanki, kieliszki, ręczniki, pralki, stoły, krzesła, łóżka. Wszystkich zainteresowanych serdecznie zapraszamy!

Zainteresowani stawili się licznie niczym stado sępów. Kiedy w końcu klucz skrzypnął w zamku wielkich czerwonych drzwi, do chłodnej sieni wtoczyło się ponad dwieście osób: właściciele sąsiednich restauracji, handlarze staroci, ciekawscy, gapie. Wybraliśmy się na licytację licząc na odrobinkę szczęścia w piwnicach hotelu, o zawartości których krążyły legendy. I faktycznie były i szampany, i burgundy, i białe wina z Alzacji, i dwudziestoletnie bordeaux, lictytowane w niepełnych brudnych kartonach w takim tempie, że za każdym razem zanim udało nam się w stresie podzielić cenę kartonu przez ilość butelek (''po raz pierwszy''), zlokalizować dane wino na mentalnej mapie francuskich winnic i zastanowić się nad rocznikiem (''po raz drugi''), padało definitywne ''po raz trzeci''. Robienie zakupów na licytacji to zajęcie dla specjalistów, starych wyjadaczy, pewnych siebie ryzykantów. Można sobie było wylicytować lustra łazienkowe i kubeczki do mycia zębów, szczypce do jedzenia ślimaków i noże do otwierania ostryg, fartuszki dla kelnerek i szlafroki dla gości hotelowych, klamki, drzwi, lampy. Kiedy właścicielki okolicznych pokojów gościnnych zaczęły wydzierać sobie pościel z wyhaftowanym w rogach zawijasem ''Les Remparts'', opuściliśmy mroczną salę restauracji z zakurzonymi obrusami i unoszącym się w powietrzu zapachem wilgoci.

Niech stare mury ''Les Remparts'' spoczywają w pokoju.

Ninejszym chciałabym rozwiać wszelkie wątpliwości dotyczące łyżeczek z poprzedniego posta: nie, nie pochodzą z licytacji.

Konkurs: czerwony dywan dla laureatów

2009-06-03T21:30:00.002+02:00

Co to jest i do czego służy?

Średniowieczna lukarna? Uliczna popielniczka? Budka dla kota na wypadek długiej nieobecności właścicieli? Nisza na butelkę świeżego porannego mleka? Nie zawiodłam się na Waszej kreatywności! A jak jest naprawdę?

Zanim na miejskie ulice wylano grubą warstwę parującego asfaltu, potem jeszcze jedną i ze dwie kolejne, większość traktów była wyłożona kamiennym brukiem. Ale taki porządny bruk to i długo się kładzie, i dużo kosztuje, i czasami ktoś ukradnie kostki. Trudno w to uwierzyć, ale jeszcze na początku XX wieku poważny problem we francuskich miastach stanowiło błoto i trudno było wrócić z jakiegokolwiek spaceru w czystych butach. Zmyślne urządzenie ze zdjęcia przyszło na pomoc zabłoconym parkietom w przedpokoju i dywanom w salonie. W zależności od regionu nazywano je decrottoir, grattoir lub gratte-pied, co w dosłownym tłumaczeniu mogłoby znaczyć tyle, co odbłacacz, drapak albo drapie-stopa i służyło po prostu do obdrapania z butów przyniesionego do domu błota. Grattoir ze zdjęcia znajduje się w Reims, ale można je znaleźć we wszystkich francuskich miastach, a także w Belgii. Wystarczy uważnie patrzyć pod nogi.

Największe gratulacje należą się Mag8, która faktycznie rozbiła bank zanim ktokolwiek zdążył usiąść do klawiatury, żeby podać swoją propozycję. Pozostałe odpowiedzi również zasługują na wyróżnienie, choćby za wyobraźnię i poczucie humoru. Kiepski ze mnie juror, nie potrafię innych oceniać, dlatego postanowiłam przyznać nagrody autorom wszystkich komentarzy do konkursowego posta: Mag8, KK, m_m, Adzie i Białe-nad-czerwonym. Bardzo Was proszę o przesłanie na mój adres mailowy buchtaj@tlen.pl Waszych adresów pocztowych, mam dla Was takie oto fikuśne łyżeczki. Pytanie poza konkursem: co się z nimi robi?

Reims: Izaak

2009-05-28T21:30:00.002+02:00

Jeżeli chciało by się odtworzyć realia ludzi żyjących w XII wieku tylko i wyłącznie na podstawie rzeźb zdobiących gotyckie katedry, można by stwierdzić, że w średniowieczu nie było dzieci. Albo może raczej, że sama idea dzieciństwa była ówczesnemu społeczeństwu zupełnie obca. Trudno się dopatrzyć okrągłych policzków, dziecięcych proporcji w budowie ciała, pulchnych rączek z króciutkimi paluszkami, złotych kędziorków - zamiast archetypowych dzieci stają nam przed oczami miniaturowi dorośli, bezradne karły.

Bo tak w zasadzie, to czemu miałoby słyżyć dzieciństwo? Zabawie? Nauce? Beztroskiemu leniuchowaniu? Zdziwiliby się bardzo średniowieczni preceptorzy. Trzeba się było spieszyć do życia - troje dzieci na dziesięć umierało nie doczekawszy nawet pierwszych urodzin, a następnych troje opuszczało ten świat przed osiągnięciem dojrzałości. Pięciolatki pracowały w polu, pasły bydło, były oddawane na służbę i zatrudniane u rzemieślników. Dwunastoletnia dziewczynka mogła wyjść za mąż za czternastoletniego chłopca. Skąd tu wziąć czas na dzieciństwo? W oczach swoich rodziców człowiek rodził się dorosłym, uosabiał nadzieje, plany, marzenie o godnym spadkobiercy, któremu można będzie powierzyć dorobek całego krótkiego życia.

Taki właśnie jest Izaak z południowego portalu katerdy w Reims: przedstawiony w miniaturowym dorosłym ciele, niby dziecko, ale jednak z brodą, całkowicie podporządkowany Abrahamowi ciągnącemu go za włosy, ale równocześnie stojący w jednym rzędzie z samym Aaronem dźwigającym baranka i Mojżeszem niosącym boskie tablice. Dorosłe średniowieczne dziecko bez dzieciństwa.

Reims: Bramy Marsa

2009-05-25T16:11:00.003+02:00

Kiedy w 1996 roku Jan Paweł II odprawiał mszę w katedrze w Reims, bramy Marsa już od siedemnastu wieków dumnie opierały się upływowi czasu. Osobiście widziały chrzest Clovisa, którego tysiącpięćsetlecie właśnie obchodzono, towarzyszyły generałom Eisenhowerowi i Jodlowi, kiedy siódmego maja 1945 roku o 2:41 podpisywali w Reims zawieszenie broni, drżały, kiedy w czasie Pierwszej Wojny Światowej kolejne bomby spadały z hukiem na miasto, słyszały muzykę dobiegającą z bankietów po koronacjach kolejnych królów oraz krzyki mordowanych przez Hunów i Wandalów.

Tak, to właśnie Hunowie i Wandalowie definitywnie zamknęli okres czasu, kiedy to bramy Marsa ktokolwiek jeszcze rozumiał i szanował. Wcale nie miały na celu obrony miasta, dopiero w średniowieczu wbudowano je w mury warowni biskupów. Powstały, jak wiele łuków triumfalnych, na chwałę Augusta. Wybudowane w trzecim wieku naszej ery przez Remów, których nazwa znaczy ''Pierwsi'' i którzy rzeczywiście nad Marną mieszkali od zawsze, miały być podziękowaniem dla Rzymian za włączenie ich ziem do cesarstwa i obronę przed najazdami Belgów. Przez środkowe drzwi raz za razem przemykały rydwany, a stukot kopyt unosił je w kierunku Laon albo Bulonii. Przez boczne drzwi płynęła rzeka pieszych wychodzacych z pobliskiej świątymi poświęconej bogowi wojny - Marsowi. W podziwie unosili głowy: z wysokości 13 metrów patrzyły na nich kamienne oczy Jupitera i Ledy, Romulusa i Remusa uczepionych wilczych sutków, a nawet i samego Augusta.

Dziś, wciśnięte w ruchliwe skrzyżowanie, pomiędzy dworcem kolejowym, cmentarzem i halą targową, bramy Marsa ciągle pewnie stoją na swoich czterech kamiennych nogach. Jak ocalały cudem rozbitek, przemierzyły całą Historię żeby zadać nam jedno trudne pytanie: co po was zostanie?

Saint Quentin: Labirynt

2009-05-23T16:00:00.004+02:00

Kiedy kładziono mnie w nawie głównej bazyliki w Saint Quentin w dwunastym wieku, kanonicy chcieli, żebym bronił miejsca spoczynku świętego Quentin ściętego przez Rzymian na tym właśnie wzgórzu, pochowanego dokładnie pode mną. Bronić przed kim? Przed demonami, które przychodzą z zachodu, gdzie umiera słońce, gdzie króluje śmierć. Wnikając do chłodnego wnętrza gotyckiej budowli wpadają w moją pułapkę i pozostają uwięzione do końca czasów.

Przypisano mi wiele znaczeń. Dla pielgrzymów, którzy nie mogli wyjechać na krucjatę, miałem stać się ostanią milą wędrówki do ''zastępczej'' Ziemi Świętej. Zginały się przede mną umęczone kolana, tłum pielgrzymów szarych od kurzu pikardyjskich dróg przemierzał moich jedenaście pierścieni na klęczkach recytując łacińskie psalmy. Byle tylko dotrzeć do ośmiokątnego pępka, do raju, do Niebiańskiej Jerozolimy, wykupić dla siebie miejscówkę wśród wybranych. Miałem być jak życie: mozolnymi krokami przybliżać do upragnionego celu, by już za następnym zakrętem zupełnie zmienić kierunek, zmusić do odwrócenia wzroku w inną stronę. Ale nie zniechęcaj się, jeśli tylko będziesz wytrwały, na pewno się nie zgubisz podążając czarną linią kamiennych płyt, bo droga jest tylko jedna. Prowadzi do punktu, w którym wszystko się zaczęło, pełnego obiecanych cudów i przerażających demonów, do centrum tajemnicy wszechświata, do sedna ciebie samego.

Nazywają mnie dedalem (na cześć tego z Cnossos), mandalą, drogą do Jerozolimy, labiryntem. Czy tego chcesz, czy nie, nosisz mnie w sobie. Nigdy nie znajdziesz wyjścia.

W czternastym wieku labirynty stały się synonimem zła, rozpusty i zbłądzenia w duchowym życiu. Zaczęto je niszczyć na wielką skalę. Ten z Saint Quentin, obok labiryntu z Chartres i Bayeux, jest jednym z nielicznych, które ocalały w niezmienionej formie. Pięknym labiryntem szczyci się też katedra w Amiens, jednak pochodzi on z XIX wieku.

Arras: Arrasy

2009-05-17T19:00:00.005+02:00

Nie ma chyba w całej Polsce ucznia szkoły podstawowej, który nie zanudziłby się prawie na śmierć na wypastowanych do bólu parkietach Wawelu, słuchając jednym uchem przewodnika recytującego monotonnym głosem historię renesansowych arrasów zakupionych w XVI wieku przez Zygmunta II Augusta we Flandrii. Wielkie, szaro-bure płachty z niezrozumiałymi historiami wzbudzają zainteresowanie na ziewających buziach dopiero w momencie, gdy okazuje się, że niektóre fragmenty są tkane srebrnymi i złotymi nićmi. I choć niekoniecznie pamięta się później, że opowiadają o Arce Noego, Adamie i Ewie, czy wieży Babel, mityczne miasto Arras, któremu zawdzięczają swoją nazwę, pozostaje na zawsze zapisane w pamięci.

Dlatego można się bardzo zdziwić, kiedy pytając mieszkańców Arras z czego słynie ich miasto w Polsce, zaskoczeni próbują zgadywać: z tego, że jest stolicą departamentu Pas-de-Calais? Nie? No to może ze swoich dwóch pięknych barokowych placów otoczonych zwartym rzędem prawie identycznych kamieniczek? Też nie? No to może z tego, że urodził się tutaj legendarny dziewiętnastowieczny detektyw Eugene-Francois Vidocq? Też nie? No to może ze swojego ratusza, który jest wpisany na listę dziedzictwa światowego UNESCO? Też nie? To może ze swoich podziemnych korytarzy, które są podskórnym lustrzanym odbiciem miasta i które w czasie Wielkiej Wojny stały się schronieniem dla tysięcy mieszkańców? Też nie? To w takim razie z czego? Z arrasów? A co to takiego? Gobeliny? Tapiserie? No popatrz, nigdy bym nie przypuszczał.

I tak oto historia odległego obcego miasta została zapisana w naszym ojczystym języku mocniej, niż w pamięci jego własnych mieszkańców.

Laon: Woły

2009-05-13T19:00:00.005+02:00

Żeby spojrzeć w oczy wołom z Laon, trzeba się wdrapać prawie na sam czubek wieży - malutkie drzwi w tylnej części południowej nawy bocznej otwierają się na wąskie kręte schody prowadzące na platformę nad dzwonami. Szesnaście kamiennych wołów naturalnej wielkości stoi dumnie na honorowym miejscu, otaczają każdą z wież, niczym strażnicy wypatrujący na horyzoncie wrogich wojsk. Ale dlaczego woły? Tyle jest przecież innch zwierząt z bogatą symboliką, bardziej szlachetnych, nie upokorzonych przez kastrację, piękniejszych... No więc dlaczego woły?

Ano dlatego, że to właśnie wołom katedra w Laon zawdzięcza swoje istnienie. Trzeba było wytaszczyć te tysiące ton białego kamienia na sam wierzchołek wapiennego wzgórza! W okolicy nie było żadnej rzeki, którą można by spławić budulec na drewnianych tratwach, jak to miało miejsce w Paryżu, Rouen, czy w Strasbourgu. Co prawda mieszkańcy Laon od wieków wyciosywali wapienne bloki na budowę swoich domów na miejscu, tworząc we wnętrzu góry niekończący się labirynt wielopoziomowych piwnic, jednak żeby sprostać zapotrzebowaniu na miliony ton kamienia dla Notre Dame trzeba by zużyć prawie całe wzgórze. No więc zdecydowano się przywieźć kamienne bloki z odległego o 16 kilometrów kamieniołomu w Chermizy.

Przez prawie sto lat na stromych stokach trzeszczały skórzane chomąta, strzelały baty, zgrzane cielska pokornych wołów perliły się kroplami potu. Podobno czasem kiedy wyczerpane zwierzęta przystawały w drodze, zdarzało się, że pojawiał się biały wół, który pomagał im dźwigać jarzmo, cudowny wysłannik Opatrzności spoglądającej przychylnym okiem na śmiałe plany architektów.

Rogate sylwetki patrzące na turystów z piedestału zachodnich wież przypominają, że tylko harując jak wół tworzy się dzieła największe - te wykute w kamieniu, nieśmiertelne.

Laońskie woły w skali całej katedry do wypatrzenia tutaj - kliknij w zdjęcie, aby powiększyć.

Stella: Polski zakalec

2009-05-12T17:15:00.003+02:00

Walec pierwszej wojny światowej przetoczył się przez północną Francję miażdżąc wszystko, co napotkał na swojej drodze. Potrzeba było wielu rąk do odbudowy wiosek, kościołów, cukrowni i kopalni. A że Polakowi żadna praca nie straszna i wszędzie mu lepiej, niż w ojczyźnie, za którą później jednak nigdy nie przestaje tęsknić, kilkadziesiąt tysięcy polskich - głównie śląskich - rodzin spakowało do tobołków swoje skromne manatki i wyruszyło w podróż do francuskiej ziemi obiecanej.

W Lille, Amiens czy Arras nie tak trudno dziś spotkać Orzechowskich, Sokołów, Kapustów albo innych, niewymawialnych dla Francuzów, Szczypków i Szarnickich. Urodzeni we Francji, wychowani w domach, w których po polsku mówiła już tylko babcia, w odróżnieniu od niej samej są dziś dumni ze swoich słowiańskich korzeni. Często nie wiedzą o tym, że Kraków już nie jest stolicą, że nie jemy barszczu codziennie i że nie mamy jeszcze Euro.

Od czasu do czasu francuska polonia spotyka się na festynach i potańcówkach. Czasem przyjedzie sam święty Lech Wałęsa, czasem jakiś polski ksiądz odśpiewa Boże coś Polskę. W ostatnią sobotę w polonijnym centrum Stella Maris w nadmorskiej Stelli zorganizowano majówkę.

To taka stara polska tradycja, mieszkańcy wiosek wraz z orkiestrami dętymi wychodzą na łąki, jedzą drożdżowe placki, tańczą, piją żubrówkę. Czasem też oblewają młode panny wodą, bo podobno przynosi to szczęście - tłumaczy przez mikrofon pięćdziesięciolatek w góralskim kapeluszu perfekcym francuskim. Uśmiechnięci biesiadnicy biją brawo znad talerzy z choucroute nazwaną na okoliczność bigosem, powiewają biało czerwone proporczyki. Kapela w ludowych strojach krakowskich przyśpiewuje na podkładach z elektronicznego kibordu: Pod czerwoną, czerwoną jarzębiną, stałaś obok mnie e e... Potem będzie jeszcze Głęboka studzienka, głęboko kopana... i, o zgrozo, Majteczki w kropeczki o ho ho ho. Można ponucić pod nosem, zatańczyć polkę, zrobić sobie zdjęcie z ciupagą.

Jest też kiermasz: plastikowe bursztyny, kryształowe wazony, lalki w ludowych strojach. Sprzedawca zachęca: Ten wisiorek w kształcie aniołka, który trzyma bursztynek, to taka stara polska tradycja, obdarowuje się nim ukochane osoby na wiosnę. Oczywiście stroje lalek są szyte i haftowane ręcznie, kryształy są unikatowe w światowej skali, tylko co robią na tym stoisku rosyjskie drewniane babuszki??? Obok na pomalowanej w łowickie wycinanki drewnianej ladzie leżą kiełbasy, szynki i kaszanki. Prosto z Polski: krakowska, toruńska, mortadela (?) , parówki z krowich wymion. Oczywiście jest też wódka w butelce w kształcie Polski z biało czerwonym orłem i z napisem Pologne 2012, gorzka żołądkowa, żubrówka, Żywiec. Krówki i toruńskie pierniki. Sernik z francuskiego serka homogenizowanego i drożdżowy placek z zakalcem. Pani obok się zachwyca: Jakie dobre to polskie ciasto, takie mokre!

Taka majówka to bardzo ciekawe doświadczenie: spotkanie z mityczną lukrowaną babciną Polską, gdzie celebruje się tradycje, których nie ma, ale dobrze się sprzedają, spotkanie z Polską Wojtyły i Solidarności, której nikt nigdy tak naprawdę nie widział na własne oczy, ale która przecież musi istnieć gdzieś na dalekim wschodzie wśród drewnianych malowanych chat i kołyszących się łanów zbóż.

Le Touquet: Ach gdyby tak mieć willę...

2009-05-11T22:00:00.002+02:00

Ach gdyby tak mieć willę w Touquet... Albo chociaż malutkie mieszkanko w jednym z tych betonowych gmaszysk przy plaży... Z widokiem na morze, albo na rynek, albo z widokiem na wille, które mają widok na morze albo na rynek. Albo nawet bez żadnego widoku. To nic, że trzeba by pewnie je spłacać przez całe życie i że ceny nieruchomości w Touquet są wyższe, niż w centrum Paryża - taka dacza jest doskonałym wyznacznikiem statusu społecznego, lepszym nawet niż nowe Audi A4, które stałoby w podziemnym garażu.

Ach gdyby tak wyjeżdżać na wakacje do swojej własnej willi i spotykać w tym samym malutkim miasteczku kolegów z pracy, którzy też tu przecież mają swoje wakacyjne posiadłości... Siedząc na tarasie i sącząc whisky z lodem można by podyskutować o interesach, polityce, o kolegach, którzy ciągle jeszcze nie zakupili w Touquet żadnej nieruchomości, albo zakupili u dewelopera, który właśnie splajtował.

Ach gdyby tak jadać w ekskluzywnych restauracjach potrawy, których nazw się nie rozumie, podane na talerzach, jak dzieła szalonych abstrakcjonistów, zmieniając sztućce pięć razy, pijąc byle jakie wino w kosmicznej cenie i wstać od stołu głodnym.

Ach gdyby tak spacerować sobie po nadmorskim betonowym bulwarze w polo Ralph Lauren, szortach Lacoste, z torbą Louis Vuitton niedbale przerzuconą przez ramię, zza okularów od Diora obserwować skysurferów raz po raz wzbijających się w powietrze i zanurzających się w falach.

Ach gdyby tak móc odpowiedzieć na banalne pytanie ''Co robisz w weekend'' coś w stylu ''Jedziemy do Touquet pograć trochę w Kasynie'', albo ''Zabieramy nasze konie do Touquet pogalopować po plaży''. A potem wyznać w przypływie szczerości, ze spojrzeniem, które nagle, nie wiedzieć czemu, stało się smutne: ''Wiesz, przyjeżdżam do Touquet ze strachu przed samotnością.''

Nie marzy mi się to wcale. Nic a nic.

Monchy Lagache: Smardze

2009-05-06T20:30:00.001+02:00

Wczesnym majem, po długich miesiącach podziemnej samotności, zdziwiona stukotem kropel wiosennego deszczu i ciepłem słonecznych promieni, wszechobecna grzybnia budzi się do życia. Powolutku, niepewnie, przeciska swoje białe dłonie przez zbutwiałe liście, odgarnia pędy bluszczu, szuka właściwego miejsca, by zakwitnąć. Tak, wie dobrze o tym, że to niemożliwe, że grzyby nie kwitną i że mogą co najwyżej wytwarzać owocniki, ale to takie dziwne uczucie tak rosnąć i nie być nawet rośliną. W końcu udaje jej się przebić na jasną stronę lasu i zakwitnąć najpiękniej, jak potrafi. Niestety w podziemnych korytarzach nie miała nigdy okazji poznać żadnych kwiatów osobiście i wszystko, co o nich wie, to tylko z opowieści skorków i ślimaków. Słyszała o łodydze, koronie z kolorowych płatków, o oszałamiającym zapachu... Naprawdę z całej siły swojej poplątanej wyobraźni starała się im dorównać.

Dlatego, kiedy zbierasz smardze, czyń to z pokorą. Odchyl delikatnie błyszczące rosą liście, przyjrzyj się falbankom kapelusza, dotknij aksamitnej sukni. Z wyczuciem, by nie zranić wrażliwego ciała grzybni, odetnij smardza tuż przy ziemi. Uważaj, jest trujący i można go zjeść dopiero po ugotowaniu lub wysuszeniu! A kiedy już spróbujesz smardzy w śmietanie, tarty ze smardzami, albo po prostu jajecznicy z grzybami, możesz być pewnym, że odtąd już co roku po pierwszym wiosennym deszczu, nie przejmując się przemoczonymi butami, wyruszysz w las na spotkanie podziemnej tajemnicy.

Tincourt: Niebo nad Pikardią

2009-05-05T15:00:00.002+02:00

Pikardyjskie niebo nie przestaje zachwycać.

Niezmierzona równina płodnej ziemi pocięta skalpelem na prostokątne pola jest płaska jak dobrze wyprasowane prześcieradło. Nad nią rozciąga się równoległy świat błękitu i przezroczystości, w nieustannym ruchu mieszają się kolory, przenikają perspektywy. Obłąkany reżyser nie potrafi się zdecydować na żadne konkretne oświetlenie sceny, zapala i gasi reflektory, zmienia filtry, emocje, interpretacje. Żaden krajobraz nie trwa dłużej niż mrugnięcie okiem.

Czym są katedry, symfonie i poematy wobec tego codziennego spektaklu nieba, ku któremu aż ma się ochotę wyciągnąć ramiona?

Rouen: Miasto tysiąca drzwi

2009-04-30T20:00:00.006+02:00

Brukowane uliczki starego Rouen są bardzo wąskie, a stojące przy nich kolorowe domki wysokie - w końcu płaciło się podatek od szerokości fasady, wysokość była za darmo. Domki zdają się tłoczyć jeden przy drugim, przytulone do siebie, jakby chciały się chronić przed zimnem.

Dzięki takiemu układowi przestrzeni każdy spacer po Rouen jest w zasadzie spacerem od muru do muru, od drzwi do drzwi. A każde drzwi są inne. Jedne są malutkie, jakby wszyscy ludzie w średniowieczu mieli metr pięćdziesiąt wzrostu, inne tak wielkie, że udało się je przerobić na wjazd do garażu. Są drzwi ze zbutwiałego drewna i z błyszczącego plastiku. Czerwone, zielone, niebieskie, starannie odmalowane i z łuszczącą się farbą. Są te otwarte do mrocznych korytarzy i te z wyschniętymi liśćmi na progu, którego od dawna nikt nie przekroczył. Te z elektrycznym dzwonkiem i te z kołatką. Z błyszczącą tabliczką z nazwiskiem lokatora i takie, na których nie ma nawet numeru.

Moje ulubione drzwi w Rouen to wcale nie są te kolorowe z błyszczących fotografii ilustrowanych przewodników. To drzwi z ulicy Dwóch Aniołów z popękanego drewna, których od dawna nikt nie malował. Napisana drżącym pismem karteczka głosi: Panie Listonoszu, bardzo proszę listy dla numeru 41 wsunąć pod drzwiami. Ciekawe, jaka za nimi kryje się historia.

Bourguignon-sous-Montbavin: Cmentarzysko

2009-04-29T20:00:00.005+02:00

Niektóre samochody powinny być wpisywane do rejestru zabytków. Są częścią historii, kultury, równie znane, jak repliki z kultowych filmów, pięne, jak dzieła sztuki, zapisane w zbiorowej podświadomości pogrubioną czcionką. Taki właśnie jest Citroën 2CV, słynne deux chevaux - dwa konie, które podbiły serca Francuzów sześćdziesiąt lat temu.

Pierre Jules Boulanger w latach trzydziestych zaczął prace nad konstrukcją samochodu, który byłby dostępny dla wszystkich. Jak mawiał o nim jego pomysłodawca, miał to być samochód, który mógłby przewozić cztery osoby i 50 kilogramów ziemniaków lub beczkę, z maksymalną prędkością 60 km/h, który spalałby 3 litry na 100 km, był tani w utrzymaniu i sprzedawany po cenie trzy razy niższej niż inne samochody dostępne na rynku. Niestety wojna przerwała prace nad tym niezwykle tajnym projektem pod kryptonimem TPV - tres petite voiture, czyli bardzo mały samochód i pierwsze 2CV zjechały z taśmy dopiero w 1949 roku.

Och, był to zaiste cud techniki: silnik z dwoma cylindrami o pojemności 375 cm³ chłodzony powietrzem, trzy biegi i wsteczny, wycieraczki poruszane przez licznik prędkości, przednie drzwi otwierane do tyłu. Przy montażu użyto tylko jednego rodzaju śrub i wystarczyło ich odkręcić cztery, żeby wyjąć silnik. W drzwiach nie było zamków, a jako ochronę przed kradzieżą zalecano przypięcie kierownicy do stelaża siedzenia kierowcy solidnym łańcuchem i zamknięcie go na kłódkę. Był to samochód, który każdy mógł pojąć, rozkręcić jednym śrubokrętem na części pierwsze, zastąpić pasek klinowy pożyczoną od pasażerki pończochą i pomknąć dalej zostawiając za sobą chmurę spalin. Początkowo 2 CV były dostępne wyłącznie w jednym kolorze: szarym jak gołąbek.

Malutki niezniszczalny samochodzik szybko został zaadoptowany przez wszystkich, od rolnika po zakonnicę. Stał się symbolem wolności, wakacji, wiary w lepsze jutro i niczym nie ograniczonych możliwości. I nie ma takiego Francuza, który by nie znał jakiegoś Citroëna 2CV osobiście, nie ma francuskiego filmu z lat pięćdziesiątych, gdzie 2CV nie grałby jednej z głównych ról, nie ma takiego parkingu, na którym 2CV by się nie zatrzymał. Był to samochód, który stał się pełnoprawnym członkiem francuskich rodzin, o którym opowiada się legendy, pokazuje dzieciom zdjęcia.

Ostatni 2CV zjechał z taśmy 27 lipca 1990 roku. Nagle okazało się, że świat przyspieszył i że 60 km/h już nie wystarcza, że blaszana karoseria rdzewieje, że pianka w siedzeniach jest za twarda, że jednak zamek w drzwiach, dobry alarm i blokada kierownicy są niezbędne, że okrągłe reflektory wyszły z mody i że żeby się podobać trzeba mieć dziś skośne oczy.

Niektóre 2CV miały szczęście, zakochani właściciele fundują im coraz to nowsze operacje plastyczne, liftingi, silikonowe wkładki, rozruszniki serca. Te, dla których w nowoczesnym świecie zabrakło miejsca, odchodzą, jak stare słonie, na dobrze ukryte cmentarzyska. Zasypiają w ciszy niepotrzebne nikomu.

Jezioro d'Ailette: Center Parc

2009-04-27T18:00:00.006+02:00

Pięć lat temu nad jezioro d'Ailette można było przyjść tak po prostu. Kręta ścieżka prowadziła na piaszczystą plażę, na której na kolorowych ręcznikach bawiły się dzieci, a dorośli wystawiali plecy do słońca, można było zamoczyć stopy w błękitnej wodzie, można było nawet popływać.

Półtora roku temu nad jeziorem wyrosło ponad 600 kolorowych domków, sklepy, restauracje, pole golfowe i tropikalny basen. Wszystko to w ramach otwarcia trzeciego, po Normandii i Solonii, francuskiego Center Parku. Kolorowa broszurka pełna zdjęć uśmiechniętych dzieci i seniorów obiecuje niezapomniane przeżycia w jednym z bajkowych cottage - bo domki mają sprawiać wrażenie sielskiego malutkiego prowincjonalengo miasteczka. Co prawda w towarzystwie czterech tysięcy osób odczucie wiejskiej atmosfery może być dość trudne, ale za to jest park z kozami, krowami i owcami, można popływać łódką po jeziorze, pojeździć konno, wypożyczyć rower.

Kto ma dość cierpliwości, żeby dobrnąć do ostatnich stron broszurki, może jednak troszkę się zdziwić. Odkrywamy tam, że w zasadzie od momentu przekroczenia bram Center Parku uruchamia się dla nas olbrzymia wszechwiedząca kasa fiskalna, która rejestruje każdy ruch, drrrryń! podlicza i na koniec pobytu wystawi rachunek. Słony.
- Wynajęcie czteroosobowego domku na weekend 15 maja: 730 Euro. Cena obejmuje nieograniczony wstęp na basen. Chociaż tyle.
- Śniadanie dla czterech osób doręczone rano do domku w wilkinowym koszyku: 26,40 Euro
- Posiłek w restauracji: 19,80 Euro od osoby. W zasadzie to w każdym domku jest kuchnia i można by przygotować posiłki samemu. Pojawia się jednak problem zakupów. Można je zrobić w supermarkecie w Center Parku, tylko niestety jest tam dużo drożej, niż na zewnątrz. Można by podjechać samochodem do najbliższego miasteczka, tylko niestety zajmuje to sporo czasu, bo parking jest dwa kilometry od domku, na samym końcu jeziora. No ale przecież można na parking pojechać na rowerze! Drrrryń!
- Wypożyczenie roweru: 15 Euro na weekend. Kasa wszystko zarejestruje!
- Drewno do kominka: 16,50 Euro porcja na jeden wieczór
- Dwie godziny jazdy quadem: 88 Euro
- Zorganizowane zabawy dla dzieci: 8 Euro za godzinę
- Dwugodzinny seans w spa: 175 Euro.
I tak dalej, i tak dalej...

Cały Center Parc jest ogrodzony wysoką drucianą siatką, kilometry metalowej kraty otaczają szczelnie 80 hektarów. Nie można już dojść na plażę, która stała się własnością prywatną. Nie można spokojnie pospacerować po kamiennych uliczkach Chamouille, wszędzie tłumy Niemców, Holendrów i paryskich bobo*. Świat został podzielony na ten piękny, plastikowy, kolorowy... i ten z zewnątrz, skąd miejscowe dzieci przychodzą pooglądać przez płot, jak egzotyczne zwierzęta w zoo, bogatych rówieśników jeżdżących na kucykach.

Jedliśmy obiad w hotelu-restauracji po drugiej stronie jeziora. Plastikowe miasteczko rodem z kreskówki Disney'a wyglądało na wymarłe. Do stołu podawał nam sam dyrektor restauracji.

Tak, wygląda, jakby tam nikogo nie było, ale wiem na pewno, że w ten weekend mają komplet. Cztery tysiące osób. Zawsze, jak już nie mają miejsca, to przysyłają do mnie na noc swoich pracowników, a dziś nocuje u mnie piętnaście osób stamtąd. Pracuję w hotelarstwie od trzydziestu lat i jak zaczynali stawiać te kolorowe domki, to wróżyłem im rychłą plajtę. A tu proszę - weekend w weekend komplet.

Po obiedzie podjechaliśmy pod bramy raju, żeby zapytać ubranego w niebieski uniform Świętego Piotra, czy możemy zobaczyć, jak Center Parc wygląda od wewnątrz. Święty Piotr z uśmiechem odpowiedział, że oczywiście, nie ma problemu, 18 Euro od osoby się należy. A, no i jeszcze 5 Euro za parking. Tłumacząc, że musimy to jeszcze przemyśleć, zawróciliśmy pod bramą.

*Bobo to tzw. bourgeois-boheme, przedstawiciele specyficznego typu konformizmu. Najczęściej paryżanie, inteligenci, z sympatiami politycznymi po stronie ekologicznej lewicy. Pochodząc z zamożnych rodzin, z tzw. burżuazji, mogą sobie pozwolić na prowadzenie beztroskiego życia bohemy: nie muszą się martwić ani o jutro, ani o pieniądze, ani o własne bezpieczeństwo.

Royaucourt: Kościół Świętego Juliana

2009-04-26T21:30:00.004+02:00

W Royaucourt u podnóża Laon wśród złotych pól kwitnącego rzepaku stoi malutki kosciółek z dwunastego wieku. W zasadzie z dwunastowiecznej budowli zostało tylko kilka kolumn i nikt już nie pamięta ile razy drewniane sklepienie płonęło, zanim zastąpiły je gotyckie kamienne żebra. Może tylko kamienne mury, które z każdym kolejnym pożarem nabierały coraz bardziej czerwonego odcienia. Wychudzony staruszek w zimowej kurtce pachnącej lawendą ustawia równiutko drewniane krzesła.

W środę będziemy mieć mszę. To będzie druga w tym roku! Księży nam brakuje, ten nasz przyjeżdża specjalnie z Laon, ale tylko co cztery miesiące, bo ma pod opieką ponad 50 parafii. Pochodzi z Kongo. Aż z Afryki musimy duchownych ściągać, francuska młodzież ma teraz co innego w głowie. I tak mamy szczęście, że się zdecydował w środy msze po wioskach odprawiać, poprzedni tylko w niedzielę w dwóch kościołach odprawiał, jeszcze trochę, a większość kościołów byłaby na zawsze zamknięta. A tak to przynajmniej się dwa razy do roku zetrze kurze z ołtarza, krzesła wyrówna. Chrzty to teraz są grupowe, nawet podwójne śluby się czasem zdarzają. Niestety pogrzebów nie da się pogrupować, no i często nawet chowają nieszczęśnika bez księdza, tylko świeccy modlitwy odmówią. No ale jak jeden ksiądz ma się pięćdziesięcioma parafiami zajmować? W dodatku jak jedna niedzielna msza przypada na 25 parafii, to trudno nawet ławki w kościele wypełnić, młodzi nie chcą chodzić do kościoła. Na naszej środowej mszy jak nas będzie dziesięciu, to się ksiądz bardzo będzie cieszył. A, o te dziury w posadzce pani chodzi? Na początku dziewiętnastego wieku ubzdurali sobie, że ten kościół był zbudowany przez Templariuszy z Laon i że na pewno ukryli tu swoje skarby. No więc skuli posadzkę, kopali i kopali, i poza szkieletami szesnastowiecznych fundatorów niczego nie znaleźli. Tacy to już ludzie są, niczego nie uszanują. Podoba się pani nasz kościółek? O, tam na stoliku leży księga pamiątkowa naszego stowarzyszenia miłośników kościoła Świętego Juliana, niech pani coś napisze!

Bardzo mi było miło zastać drzwi tego pięknego kościoła otwarte. Dziękuję za ciepłe przyjęcie i za wszystkie historie związane z tym miejscem opowiedziane z pasją.

Polka, która ciągle nie może uwierzyć, że kościoły mogą być puste.

Świeże zielone szparagi

2009-04-23T21:09:00.003+02:00

Dziś po raz pierwszy w tym roku zjedliśmy świeże zielone szparagi, a to znaczy, że zima sobie poszła na dobre i że wróci dopiero za rok.

Podobno zielone szparagi są mniej wykwintne, niż białe. Jako ich fanatyczna miłośniczka zupełnie się z tą opinią nie zgadzam. Nie rosną w kopcach z piasku, tylko na normalnej grządce. Nie trzeba ich wygrzebywać, bo całe wyrastają nad powierzchnię. Nie trzeba ich obierać, gotują się krócej. Wystarczy tylko odciąć zdrewniałe końcówki, wrzucić do wrzącej posolonej wody, 10 minut i gotowe! A ten smak! Wiosna wcielona!

Żeby nie zagłuszyć tego cennego aromatu, najlepiej degustować szparagi z delikatnymi sosami, ot na przykład...

Sos z bazylią leciutki jak chmurka

Składniki:
1 jajko
10 g mąki kukurydzianej
10 ml śmietany 8%
drobno pokrojona świeża bazylia
sól

W malutkim rondelku mieszamy żółtko, mąkę i śmietanę, rozcieńczamy dwoma łyżkami zimnej wody. Wszystko podgrzewamy nie przestając mieszać, aż do zagotowania. Jak tylko w sosie pojawiają się pierwsze bąbelki, natychmiast zdejmujemy z ognia i mieszamy jeszcze minutkę. Odstawiamy do wystudzenia. Kiedy już sos jest letni, ubijamy białko na sztywną pianę i mieszamy ją z sosem. Solimy do smaku i posypujemy bazylią.

A potem już tylko pozostaje się delektować krótkim sezonem świeżych szparagów, które, możecie mi wierzyć lub nie, wolno jeść palcami!

Laon: okiennice

2009-04-22T18:00:00.001+02:00

We Francji każdy poranek zaczyna się skrzypnięciem okiennic.

Przecierając zaspane oczy w całkowitej ciemności trzeba zwlec się z łóżka, na zimnej podłodze stopami wymacać kapcie, doczłapać do okna, otworzyć je i odryglować okiennice. Za nimi niecierpliwie czeka Nowy Dzień, jeszcze ciągle jest tajemnicą, ale wystarczy leciutko pchnąć drewniane volets, żeby na własnej skórze przekonać się, czy przypadkiem nie pada. O, sąsiadka z naprzeciwka też już wstała, ma niebieską koszulę nocną, dzień dobry, pani Dubois!

Poranne otwieranie okiennic jest jak uroczyste przecinanie wstęgi: oto jest, proszę Państwa, stoi tu przed nami, całkiem nowy, pełen szans i nadziei, gotowy do użytku, Nowy Dzień! Zamiast braw, stukot drewnianych okiennic o kamienne mury. Taki zbiorowy codzienny rytuał uroczystego otwierania Księgi Życia.

Gdy zapada zmierzch, okiennice zamykają się jedne po drugich, zamykają się oczy ludzi zwiniętych w kłębek na wyprasowanych prześcieradłach. Świat został za okiennicami, poczeka do jutra.

Monchy Lagache: leśne hiacynty

2009-04-20T13:58:00.005+02:00

Pod koniec kwietnia do pikardyjskich lasów wchodzi się szeptem i na paluszkach. Każdy krok jest jak świętokradztwo, pod stopami chrzęszczą soczyste zielenią łodygi. Nastał czas leśnych hiacyntów, na kilka dni rozpostarły swój niekończący się fioletowy dywan, jak uwięziony w malutkich dzwoneczkach na krótką chwilkę kawałek nieba.

Leśne hiacynty pachną światłem, miłością i budzącym się życiem. Ich zapach wypełnia cały las, odurza, mąci w głowie, uszczęśliwia. Aż ma się ochotę nabrać go w płuca do pełna i już nigdy nie wypuścić.

Longueau: zamiast coli

2009-04-19T16:06:00.003+02:00

Najpierw trzeba sobie za 30 centów kupić litrową plastikową butelkę - albo przyjść z własną. Potem wrzucamy Euro, słyszymy znajomy z automatów z kawą brzęk i do butelki leje się świeże, zimne mleko. Podobno prosto od krowy. Naprawdę pachnie oborą i łąką - aż ma się ochotę obejść tajemniczy automatyczny ''mlekopój'' dookoła, żeby posłuchać, czy z wnętrza metalowej skrzynki nie słychać cichego muczenia, albo chociaż leniwego mlaskania.

W Longueau pod Amiens na placu przed ratuszem stoi automat z mlekiem. Ruch przy nim jest niemały, czasem nawet ustawia się kilkuosobowa kolejka i niejednemu zdarza się od razu po napełnieniu butelki skusić się na kilka łyków.

Francuski rolnik nie boi się techniki: w traktorze ma zamontowany GPS, na bieżąco w internecie śledzi kurs skupu pszenicy, a wieczorami na satelitarnych zdjęciach sprawdza, czy mu rzepak równomiernie kiełkuje. Krowy są karmione i dojone przez automaty, a po plecach drapią je elektryczne szczotki. Szkoda mi tylko ''miastowych'' dzieci - po kwadratowych rybkach przyszedł czas na metalowe krowy.

Laon: Notre Dame

2009-04-18T11:00:00.002+02:00

Kiedy w 1155 roku rozpoczęto budowę katedry Notre Dame w Laon, gotyk dopiero stawiał nieśmiało pierwsze kroki i sam o sobie niewiele wiedział. Co prawda w bazylice Saint Denis pod Paryżem opat Suger kazał już wcześniej wstawić w olbrzymich oknach kolorowe witraże i nad potrójnym portalem zachodniej fasady umieścić kwitnącą rozetę, a w katedrze w Noyon okrągłe łuki zaczęły się wyostrzać, lecz jeszcze ani wieże Chartres, ani promieniste przypory paryskiej Notre Dame nie śniły się nawet ich architektom.

No więc zarzucano katedrze w Laon, że niby jest gotycka, a nie ma ostrych łuków. Że miała mieć siedem wież, a ma ich tylko pięć i najwyższa z nich ma zaledwie 60 metrów. Że wewnętrzna elewacja nie ma symbolizujących Trójcę Świętą trzech poziomów, tylko nie wiadomo dlaczego cztery. Że wznosząca się nad skrzyżowaniem transeptu ''wieża latarnia'' wzoruje się na normandzkich kościołach romańskich, o których to nie wiadomo, czy przypadkiem nie zawdzięczają czegoś pogańskiej symbolice Wikingów. Że główny architekt nie za bardzo znał się na zasadach złotego podziału. Nie, zdecydowanie, katedra w Laon nie jest tak do końca gotycka, nie wiadomo, do której szufladki ją włożyć, dziwna i nieprzewidywalna, wprawia w zakłopotanie.

Kwietniowe popołudnie snuje się leniwie nad malutkim brukowanym placykiem przed katedrą. W pobliskiej kawiarni łyżeczki dzwonią w filiżankach, płyną nieśpieszne rozmowy, gołębie szybują na falach ciepłego powietrza prawie nie poruszając skrzydłami. Notre Dame wystawia do słońca bladą twarz, nieskończenie piękna w swej niedoskonałości.

Marquenterre: Henson

2009-04-07T11:00:00.001+02:00

Podczas jednego ze swoich samotnych spacerów długobrody Starzec zapuścił się w rejony Marquenterre. Spoglądając na piaszczystą zatokę ginącą pod kłębiącymi się falami i chłostaną przez okrutne wiatry, pomyślał sobie, że jeśli kiedykolwiek te rozszalałe żywioły miałyby ostatecznie unicestwić tą kruchą ziemię, to dobrze by było, żeby chociaż jej obraz pozostał gdzieś zapisany, aby jej wrażliwe piękno stało się nieśmiertelne.

Starzec pochylił się, nabrał w dłoń sypkiego złotego piasku i dmuchnął w niego leciutko. Lśniące ziarenka zawirowały w słońcu i opadając na ziemię zamieniły się we wspaniałego rumaka. Sierść jego złota jak piasek, grzywa czarna i falująca jak wody oceanu, charakter jego silny, jak nieposkromiona wichura. Zadowolony ze swojego dzieła, Starzec pogładził w zamyśleniu kościstą dłonią koński grzbiet, a jego ręka pozostawiła za sobą czarną linię, jakby wypaloną nieziemskim światłem.

Tak właśnie Pan Bóg stworzył Hensona - złotego rumaka z Marquenterre.

Marquenterre: odpływ

2009-04-06T11:30:00.003+02:00

Rzeka Somma wpadając do kanału La Manche tworzy olbrzymią zatokę. Połacie piaszczystej ziemi porośniętej morskimi glonami i odpornymi na sól malutkimi roślinkami dwa razy na dobę na kilka godzin wynurzają się spod wody tworząc prawdziwie księżycowy krajobraz.

Kiedy trafi się do Marquenterre w czasie odpływu, trudno jednoznacznie orzec, czy jest się nad brzegiem oceanu, czy też rozpościera się przed nami pustynia. Fale uciekły za horyzont, a po piaszczystej równinie spacerują konni jeźdźcy - z daleka, zniekształceni przez słoneczne promienie, wyglądają jak sunąca do oazy karawana. Można wyruszyć w stronę słońca w poszukiawaniu morza, ale choćby się przeszło kilometry, trudno go dogonić. Jest to wyprawa niebezpieczna i można z niej już nigdy nie wrócić, bo piaski mogą się okazać ruchome, a nasz krok wolniejszy od powracającej fali.

Ani ocen, ani stały ląd nie chcą na dłuższą metę przyznać się do tego kawałka piaszczystego pustkowia. Ziemią niczyją zawładnęły mewy, albatrosy, kormorany, stada wędrownych gęsi, wracających z Maroka bocianów, czapli i żurawi. W oddali lśnią futra wygrzewających się w słońcu fok - a może to tylko fatamorgana?

Y

2009-04-04T17:00:00.002+02:00

To nie jest żart, ani efekt działań zorganizowanej grupy wandali zdrapujących literki ze znaków drogowych. W Pikardii w departamencie Somme przy drodze D15 leży wioska, która nazywa się Y. Po francusku brzmi to jak nasze polskie ''i'', choć niektórzy mieszkańcy mówią, że mieszkają w ''igrek'' i każą się nazywać ''ypsilonianami'' i ''ypsiloniankami''.

Jaka jest etymologia tej nazwy? Próżno szukać. Może Y odzwierciedla układ głównych dróg, przecinających malutką osadę, może to pomysł Anglików, którzy stacjonowali tu w czasie I Wojny Światowej, może radosna twórczość jakiegoś szalonego kartografa, albo starożynych Rzymian, którzy pozostawili w Y ruiny swoich willi.

Y szczyci się chlubnym tytułem miejscowości o najkrótszej nazwie w całej Francji. Można jednak czasem odnieść wrażenie, że ta duma głównie służy leczeniu kompleksów, które dręczą ypsilonianów i ypsilonianki z powodu niedoboru liter i dźwięków w adresie zamieszkania. Czemu innemu, jak nie chorobliwej kompensacji ma służyć zawarcie partnerstwa z leżącą w Walii wioską o śpiewnej nazwie Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch?

Douai: dlatego właśnie lubię Francję, cz.2

2009-04-03T18:00:00.004+02:00

Punktem honoru każdego francuskiego miasta jest posiadanie własnego muzeum, nie ważne jakiego: pierwszej wojny światowej albo drugiej, sztuk pięknych albo historii naturalnej, ceramiki albo kowalstwa, lotnictwa, albo chociaż kolei wąskotorowej. Podróżując po Francji trudno nie natknąć się na te wszechobecne ''świątynie pamięci'' i kiedy trafia się do miasta liczącego co najmniej 20 tysięcy mieszkańców, można być pewnym, że miasto to będzie miało swoje całkiem przyzwoite muzeum. I co więcej, naprawdę warto się w nim zatrzymać.

I tak na przykład w Douai, mieście nieco większym, niż moje rodzinne Czechowice-Dziedzice, w budynku, w którym przed Rewolucją miał siedzibę zakon Chartreux, mieści się dziś muzeum sztuk pięknych. Kilkanaście pięknie odremontowanych sal ze skrzypiącym parkietem, a w nich takie perełki, jak wczesnorenesansowe malarstwo włoskie i hiszpańskie, Veronese, Courbet, Renoir, Pissaro, czy zapierający dech świeżością kolorów swoich dziewięciu obrazów poliptyk z Anchin Jeana Bellegambe. W białej nawie byłego kościoła znalazła schronienie kolekcja dziewiętnastowiecznej rzeźby, jest nawet jedna statuetka Rodina, a w bocznych kaplicach można zobaczyć przedmioty średniowiecznego kultu religijnego - relikwiarze ze złotymi wieżyczkami, pożółkłe manuskrypty z oprawami z rzeźbionego alabastru, wysadzane klejnotami kielichy, pastorał ze świętym Michałem przebijającym serce smoka. Na krużgankach ekspozycja czasowa - ponad pięćdziesiąt płócien impresjonisty Henri Martin.

I choć to niedzielne słoneczne popołudnie, w sali z malarstwem średniowiecznym nie jesteśmy sami - grupka dziesięciolatków podbiega do poliptyku z Anchin i staje przed nim z otwartymi buziami. W rękach mają malutkie książeczki z zagadkami, które dostali jako dodatek do biletów - odpowiedzi należy szukać w zbiorach muzeum. Kilkunastu dorosłych w ciszy wsłuchuje się w audioguide - urządzonka wielkości telefonu komórkowego, na których w kilku językach są nagrane komentarze do prawie wszystkich wyeksponowanych dzieł. Wystarczy wstukać odpowiedni numerek i na podkładzie muzyki z adekwatnej epoki miły głos w prostych słowach wprowadzi nas w meandry średniowiecznych technik malarskich, opowie o symbolice flamandzkich płócien i tajnych stowarzyszeniach z początku dwudziestego wieku.

Największy sukces francuskich muzeów polega na tym, że nie są one nudne, ani dla dzieci, ani dla dorosłych. Nie ma filcowych kapci, unoszącego się w powietrzu zapachu stęchlizny i pasty do podłogi, nieczytelnych tabliczek pod niezrozumiałymi obrazami, a pani strażniczka nie zachowuje się jak żandarm, tylko z życzliwym uśmiechem odpowiada na najbardziej nawet niedorzeczne pytania. Dostępność i przystępność kultury są czymś tak oczywistym i całkowicie naturalnym, że nikogo nie dziwi, iż przeciętna rodzina od czasu do czasu po niedzielnym obiedzie, zamiast siedzieć przed telewizorem, wpada na pomysł wspólnego wyjścia do muzeum. I dlatego właśnie lubię Francję.

Nesle: dlatego właśnie lubię Francję

2009-04-02T18:00:00.003+02:00

Koncert rozpoczął się punktualnie o 20:30. Pianistka, choć nie nagrywa dla Deutsche Grammophon, przez najbliższą godzinę zauroczy słuchaczy. Dziś w programie Chopin: dwa nokturny, cztery preludia, fantazja, ballada, polonez i walc na bis. Słuchaczy jest ponad dwustu - ustawiono bardzo ciasno dwieście krzeseł, wszystkie są zajęte, a kilkanaście osób stoi jeszcze pod ścianami: są dzieci z rodzicami, grupa nastolatek z identycznymi grzywkami opadającymi na oczy, kilka staruszek w niedzielnych garsonkach, panowie z krawatami i muszkami, panie na szpilkach, jedna nawet w wieczorowej sukni.

Może wydać się to dziwne, ale scena ta nie odbywa się w filharmonii, nie jesteśmy w żadnym dużym mieście i nie mamy do czynienia ze snobistyczną elitą. To darmowy koncert zorganizowany przez burmistrza malutkiego ceglanego miasteczka Nesle położonego wśród pól rzepaku i buraków cukrowych, które liczy dokładnie 2487 mieszkańców. Z prostego rachunku wynika, że co dziesiąty mieszkaniec Nesle z własnej i nieprzymuszonej woli, zmęczony po całym dniu pracy, wypastował buty, zawiązał krawat i poszedł w środę wieczorem do ratusza na koncert muzyki klasycznej.

Może właśnie dzięki takiemu podejściu do muzyki ma się potem możliwość posłuchania klasyki najwyższych lotów w bardzo nieoczekiwanych miejscach, jak na przykład podziemne parkingi, przyjęcia weselne, czy nawet gabinet rehabilitacyjny.
- Zna pani ten balet? To "Romeo i Julia" Prokofiewa, piękne, prawda? Ale przecież pani nie jest Rosjanką, tylko Polką! Zaraz poszukamy... to czego sobie dzisiaj posłuchamy przy masażu? Wieniawski czy Górecki?

Laon: Templariusze

2009-03-31T16:00:00.006+02:00

Pikardyjska równina rozciąga się, jak okiem sięgnął. Pola po horyzont, czasem zatrzymuje wzrok jakaś kościelna wieża, czasem kępa drzew, czasem biegnące sznureczkiem sarny. Na tej płaskiej powierzchni, jak położona na blacie stołu, wyrasta samotna, wapienna skała, a na jej szczycie kamienne miasto. Laon.

Oczywiście pierwsza rzuca się w oczy katedra z pięcioma wieżami, wołami wykutymi w kamieniu i rozetami mieniącymi się kolorami szlachetnych kamieni. Dominuje i przytłacza. Ale jeśli ma się dość sił i ochoty, by stromymi schodkami z nowoczesnego niskiego miasta wdrapać się do wysokiego, które pamięta jeszcze czasy Karolingów, pojawiają się wąskie brukowane uliczki i eleganckie domy średniowiecznych notabli z białego kamienia. Wśród nich, sto metrów na południe od katedry, stoi ukryta w malutkim ogrodzie z wyłamaną furtką kaplica Templariuszy. Nie tak łatwo ją znaleźć, ale w końcu Templariuszom nie chodziło ani o splendor, ani o sławę - swoje interesy finansowe z największymi tego świata woleli prowadzić w tajemnicy, a 15 tysięcy zbrojnych i wyszkolonych wojowników ukrywać pod prostymi habitami.

I nie wiem, czy to oślepienie nagłym przejściem z ostrego słońca w chłodny mrok romańskiej kaplicy, czy naprawdę ciągle można zobaczyć na ścianach ich cienie. Jest ich dwunastu - sześciu rycerzy szlachetnego pochodzienia w białych płaszczach i sześciu braci służebnych w płóciennych habitach. Mają krótko ścięte włosy, bo hańbą jest dla mężczyzny dbanie o własną fryzurę. Stojąc w kręgu szepczą za zamkniętymi drzwiami. Jest czwartek 12 października 1307 roku i wysłannik z paryskiej prowincji przyniósł złe wieści.

- Filip IV Piękny przygotowuje na nas obławę. Nasz wielki mistrz Jacques de Molay przybył już z Cypru do Paryża, by przeciwstawić się królowi, ale obawiam się, że na niewiele się to zda. To wszystko wina tego zdrajcy Esquieu de Floyran. Musieliśmy go usunąć z zakonu za nieprzestrzeganie reguły i żeby się zemścić naopowiadał zmyślonych historii o rzekomych pogańskich praktykach, których się dopuszczamy. Królowi bardzo te wyznania są na rękę. Zapożyczył się u nas biedak i nie ma jak spłacić długu, więc wymyślił sobie, że jeśli znikną Templariusze, to i problem zniknie. Bracia! Chcą nas oskarżyć o herezję i czary, czeka nas proces, tortury i pewnie stos. Trzeba nam uciekać, zrzucić białe płaszcze z czerwonym krzyżem na ramieniu, rozpłynąć się wśród pól i lasów. Zresztą wszyscy wiecie, co robić, od dawna przygotowywaliśmy się na ten dzień. No i nadszedł, nasz piątek trzynastego...

Skrzypnęły ciężkie drzwi, Templariusze jeden po drugim opuścili chłodne mury maleńkiej kapliczki i zniknęli w jesiennym słońcu. Na zawsze.

Le Havre: Most Normandii

2009-03-24T10:38:00.003+01:00

Zanim Sekwana rzuci się ostatecznie do kanału La Manche, mija z daleka dzwonnice Troyes, przepływa pod mostami Paryża, otacza zwartym pierścieniem katedrę Notre Dame, przeciska się zręcznie między wapiennymi wzgórzami Rouen, oplata serpentynami romańskie opactwa, kołysze statkami w kilku portach. Po pokonaniu 777 kilometrów w końcu dogania uciekające w odpływie granatowe wody oceanu.

Ostatni most, z którym musi się zmierzyć to pont de Normandie, betonowy cud architektury rzucający śmiałe wyzwanie prawom grawitacji. Kiedy w 1995 roku w końcu stanął na własnych nogach, skrócił drogę z przemysłowego Havru do malowniczego Honfleur o ponad 80 kilometrów. 2143 metry długości, z czego 856 pomiędzy filarami o wysokości 214 metrów, tysiące ton stali i betonu. Żeby poczuć potęgę tego kolosa, najlepiej zostawić samochód na parkingu u podnóża mostu i przemierzyć go na piechotę. Stojąc na samym środku, na niteczce drogi zawieszonej 59 metrów nad poziomem wody, pomiędzy leżącymi cichutko w meandrach rzeki wioskami i hałaśliwym portem, można zobaczyć statki-olbrzymy pełne kolorowych kontenerów wpływające z Havru w górę rzeki i te puste wracające w dół, rybackie kutry ruszające w morze, turystyczne promy, jak pływające miasta.

A Sekwana, jakby obojęny jej był cały ten portowy harmider, zręcznie omija niewzruszone filary i wirując w szalonym radosnym tańcu zatraca się całkowicie w mrocznych objęciach oceanu.

Paryż: kino w kinie

2009-03-18T17:45:00.006+01:00

Dla kogoś, kto wychował się na filmach kończących się dostojnym stwierdzeniem ''czytał Lucjan Szołajski'', oglądanie francuskiej telewizji jest dość traumatycznym przeżyciem. Wszystkie, dokładnie WSZYSTKIE filmy są dubbingowane: Brad Pitt buczy basem z nieskazitelnym paryskim akcentem, Angelina Jolie piszczy jak przekupka na porannym marche i nawet chińczycy mówią pięknie po francusku. Francuzi zgodnie twierdzą, że to, że praktycznie nie znają nawet autentycznego głosu aktorów, zupełnie im nie przeszkadza, a na zarzut, że przecież co najmniej połowa gry aktorskiej odbywa się na poziomie intonacji, odpowiadają, że aktorzy, którzy dubbingują są wyśmienici, czasami nawet lepsi od oryginału. Kto kiedykolwiek próbował rozmawiać z Francuzami o szkodliwości dubbingu dla artystycznej jakości filmów, wie dokładnie, o czym mówię. W dodatku głos dubbingujący danego aktora we wszystkich filmach jest ten sam - żyje więc gdzieś sobie człowiek, który jest głosem Clinta Eastwooda czy Kate Winslet, tym jedynym i prawdziwym, zakorzenionym w zbiorowej francuskiej świadomości.

Można by pomyśleć, że dla obolałego od podstawionych głosów polskiego ucha, zbawieniem może być oglądanie filmów w kinie, że poważne filmy dla poważnych ludzi będą miały napisy, za którymi będzie można dosłyszeć oryginalne westchnienia, posłuchać jak mówi Nora Jones w My Blueberry Nights, że naziści będą mówić po niemiecku. Nic z tego! W programie przeciętnego kina na prowincji (czyli wszędzie poza Paryżem) przy tytułach wszystkich filmów tkwią złowrogie literki: VF - version francaise. Na filmy w VO (version originale) statystyczny Francuz z zasady nie chodzi i można je znaleźć jedynie w malutkich kinach autorskich. I trzeba się solidnie naszukać.

No więc kiedy w ostatnią niedzielę byliśmy w Paryżu, poszliśmy do kina Arlequin na film Luther w VO. Niszowy seans o 11:30, na sali sami studenci w ponaciąganych swetrach i emerytowani intelektualiści przecierający okulary. Zanim zgasły światła w rzędzie za nami toczy się taka oto rozmowa:
- O , dzień dobry, witam panią! (cmok cmok)
- Dzień dobry, co słychać?
- Skąd ja panią znam? Pani pracuje w banku?
- Nie, w bibliotece...
- A, tak, faktycznie. Zna pani niemiecki?
- Nie, a dlaczego pani pyta?
- Bo to jest film w VO!
- Mam nadzieję, że nadążę czytać napisy.
- Ja się właśnie uczę niemieckiego, mój syn się będzie żenił z Niemką.
- Naprawdę?
- W czerwcu, już wszystko jest zaplanowane: ślub cywilny we Francji, kościelny w Niemczech. Nie wiem, jak my tam wszyscy na to wesele dojedziemy, to osiemnaście godzin drogi pociągiem. I w dodatku przesiadka w Berlinie!
- Nie chcieliście we Francji wesela organizować?
- Toż im to cały czas powtarzam! Ale się uparli, że w Niemczech. Jej to dobrze, bo ma małą rodzinę: jedna siostra, w dodatku panna, no i matka, bo ojciec nie żyje. A u nas, jak się nawet ograniczymy tylko do najbliższej rodziny, to wypada zaprosić ze 150 osób.
- No to faktycznie ciężka sprawa.
- No i ta moja synowa pochodzi ze wschodnich Niemiec, tak jak Luther, mam nadzieję, że ten film pomoże mi lepiej poznać tę kulturę. Wie pani, tam u nich w rodzinie to nikt się francuskiego w szkole nie uczył, tylko wszyscy rosyjskiego. No i ona serów nie lubi, tylko by cały czas chleb z kiełbasą jadła...
- Ma pani rację, to zupełnie inny świat, inna kuchnia, inni ludzie... Chociaż Niemcy to jeszcze nie tak daleko od nas. Gorzej, gdyby to jakaś Słowianka była.
- Ma pani rację, zdecydowanie gorzej.

A Słowianka siedzi, słucha, uśmiecha się pod nosem i miałaby ochotę strzelić jakąś celną ripostę, ale się powstrzymuje. Pojedzie pani do tych wschodnich Niemiec i sama zobaczy, że świat nie kończy się za francuską granicą, i że w sumie byłe NRD to też Europa. Postkomunistyczna, ale jednak.

Ku zdumieniu wszystkich, film był po angielsku. Nawet sam Martin Luther w Wittenberdze nie powiedział ani słowa po niemiecku. Miło było po skończonym seansie wyjść na wiosenne ulice i po prostu cieszyć się słońcem srebrzącym kopuły Sacre Coeur. Gdzieś tam na daleeeeekim wschodzie Europy pewnie leżą jeszcze śnieżne zaspy i przemykają chyłkiem polarne niedźwiedzie.

Jumièges: Odnerwieni

2009-03-15T11:00:00.005+01:00

W średniowieczu nie było takiej tortury, której by jeszcze nie wymyślono: sprawiających problemy łamano kołem, przemyślnymi cążkami zrywano im paznokcie, a jak i to nie pomogło, to obcinano palce kawałek po kawałeczku, ewentualnie jakiś sutek, ściskano kończyny pomiędzy dwoma deskami i wkręcano w nie śruby, nawijano powolutku jelita na kołowrotki, wyrywano języki, wypalano oczy, nie mówiąc już o paleniu żywcem na stosie w zupełnej ostateczności. A wszystko to w imię wiary, sprawiedliwości, ku pokrzepieniu serc i dla odkupienia duszy nieszczęśnika oczywiście.

Kiedy w 660 roku pochodzący z rodu Merowingów król Franków Clovis II wyruszył na pielgrzymkę do Ziemi Świętej, zostawił swoje królestwo pod rządami żony i najstarszego syna. A że długo nie wracał i w ogóle nie było wiadomo, czy kiedykolwiek wróci, to syn postanowił po swojemu kraj urządzić. Namówił do spisku młodszego brata i razem zbuntowali się przeciwko ojcu i matce. Kiedy Clovis wrócił do Paryża, synowie w otoczeniu zbrojnych oddziałów czekali na niego u bram miasta, jednak nie mieli żadnych szans z wojskami króla. Pokonani i wzięci do niewoli przez własnego ojca, zbuntowani synowie zostali skazani na śmierć. Matka jednak, jak to matka, przebłagała króla, by karę śmierci zamienił na tortury. I to w dodatku bardzo znaczące tortury: takie, które sprawią, że już nigdy nie staną do walki przeciwko własnemu ojcu. A w zasadzie to już nigdy nie staną - na własnych nogach.

Obu zbuntowanych synów poddano operacji tak zwanego ''odnerwiania'', która polegała na przypaleniu tylnej części kolana w celu trwałego uszkodzenia ścięgien i nerwów umożliwiających chodzenie. Zaiste nie brakowało średniowiecznym katom fantazji! Następnie załadowano ''odnerwionych'' braci na drewnianą barkę, zapakowano im trochę jedzenia i puszczono z nurtem Sekwany. Takie symboliczne oddanie przestępców na pastwę losu. Mama z czułością zapaliła synkom świeczkę na ostatnią drogę.

Tratwa dryfowała kilka dni po meandrach Sekwany, minęła zamek w Andelys, przepłynęła pod mostami Rouen i któregoś dnia przybiła do brzegu nieopodal opactwa w Jumieges. Bliskich śmierci okaleczonych młodzieńców znalazł święty Philibert i kazał ich zanieść do klasztoru, w którym to w otoczeniu mnichów dożyli aż do późnej starości. Podobno królowa wiedziała dokładnie, gdzie znajdują się jej synowie i w tajemnicy do końca życia udzielała opactwu w Jumieges pokaźnej pomocy finansowej.

Kiedy spacerując po muzeum sztuk pięknych w Rouen staje się twarzą w twarz z obrazem Enerves de Jumieges namalowanym przez Evariste Vital Luminais, trudno uwierzyć, że cała historia ''odnerwionych'' z Jumieges to tylko legenda. Źródła historyczne niezbicie dowodzą, że Clovis II nigdy nie pielgrzymował do Ziemi Świętej i że zmarł mając 24 lata - jego synowie za życia ojca nie mieli więcej, niż kilka lat i trudno sobie wyobrazić, żeby zbuntowali się przeciwko królowi.

Tylko do kogo w takim razie należą dwa książęce grobowce, które po dziś dzień można oglądać w cieniu wież w ruinach opactwa Jumieges nad brzegiem Sekwany?

Amiens: komiks z kamienia

2009-03-13T20:30:00.004+01:00

W czasach, kiedy większość ludzi przychodzących do kościoła nie potrafiła czytać, do Notre Dame w Amiens pielgrzymi przybywali nawet z bardzo daleka - w końcu mogli tu spojrzeć w oczy głowie samego Jana Chrzciciela zakonserwowanej w złoconym relikwiarzu.

Po tygodniach, a czasem nawet po miesiącach wędrówki, docierali w końcu na plac przed katedrą, wznosili głowy ku szczytom wież, aby następnie je pochylić w geście nabożnej pokory. Ich oczom ukazywał się tłum kamiennych proroków i świętych, diabłów i aniołów, smoków i innych nieziemskich stworzeń. Średniowiewcznym rzeźbiarzom bardzo zależało na tym, żeby na zachodniej fasadzie nie zabrakło żadnej z biblijnych postaci: wszyscy apostołowie stoją grzecznie w rządku, Jonasz wychodzi z brzucha wieloryba, Abraham morduje Izaaka, Daniel sprzecza się z Ezechielem, Matka Boska miażdży głowę węża, Ewa częstuje Adama jabłkami. W środkowym portalu właśnie ma miejsce sąd ostateczny, Archanioł Michał waży dusze, jedne idą do piekła, drugie do miasta pełnego wież i aniołów. Nad prawidłowym przebiegiem akcji czuwa Piękny Bóg z Amiens wznosząc wskazujący palec w geście miłosierdzia? potępienia? W portalu świętego Firmina straszy siedem grzechów głównych, ale nie martw się grzeszniku, spójrz w prawo, tak, to właśnie cnoty, tak powinieneś żyć.

W kamiennych rzeźbach odbijały się echem te wszystkie historie słyszane od dziecka, przekazywane z ust do ust, wzrok prześlizgiwał się powoli od jednej do drugiej figury przywołując słowa, emocje, znaczenia. Średniowieczni pielgrzymi nie potrafili czytać, ale rozumieli ten przedziwny kamienny komiks, przed którym ja, z głową ciężką od wszystkich przeczytanych książek, staję zupełnie bezradna.

Marcowe giboulée

2009-03-09T17:30:00.004+01:00

Słownik francusko-polski z pokorą przyznaje, że słowo giboulée nie ma w języku polskim odpowiednika i definiuje to zaskakujące zjawisko meteorologiczne jako gwałtowny krótkotrwały deszcz z gradem.

W praktyce wygląda to tak: na błękitnym pikardyjskim niebie gnane lekkim wietrzykiem pasą się białe obłoczki, słońce świeci w najlepsze, śpiewają zdziwione wiosną ptaki. Nagle nie wiadomo skąd wypełza wielka szara chmura, zrywa się wichura i zaczyna bębnić grad, jak sypiące się z rozerwanego brzucha pluszowego misia kawałki styropianu. Wszyscy uciekają w popłochu, parasole przewracają się na lewą stronę, rozmazują się makijaże, mokną nalakierowane loki i koki, woda chlupocze w nowiutkich szpileczkach, ślizgają się na lodowych kulkach samochody. Kataklizm trwa jakieś pięć minut, po czym jakby ktoś nagle przewrócił wstecz kartkę ilustrowanego przewodnika, wszystko wraca do poprzedniego obrazka: słonko, ptaszki i obłoczki. I tak aż do następnego giboulée... za piętnaście minut.

Auvers sur Oise: oberża Ravoux

2009-03-06T18:00:00.006+01:00

Na parterze oberży Ravoux znajduje się jadalnia ze stołami nakrytymi lnianymi obrusami w biało-czerwoną kratkę, pulchna karczmiarka zręcznie manewruje pomiędzy biesiadnikami, stawia talerze z zupą, wyciera ręce w fartuch. Gości sporo, wszystkie pokoje na piętrze są zajęte, za oknami oprawionymi w białe okiennice kwitną rosnące przed merostwem lipy.

Na poddaszu w malutkim tanim pokoiku dla lokatorów długoterminowych rozgrywa się dramat dwóch braci. W dusznej przestrzeni zamkniętej popękanymi ścianiami wystarczyło miejsca tylko na wąskie metalowe łóżko i jedno krzesło, za szafę służy wnęka w murze, przez okno w dachu widać jedynie rozpalone lipcowym upałem puste niebo. Od bieli poduszki odcinają się rysy wychudzonej twarzy okolonej rudymi włosami, powieki pozostają zamknięte, kościste dłonie spoczywają bez ruchu na prześcieradle i gdyby nie rytmiczny świszczący oddech, można by pomyśleć, że życie już dawno opuściło to umęczone ciało. Na nieoheblowanej podłodze stukają kroki młodego eleganckiego mężczyzny, maszeruje tam i z powrotem, od ściany do ściany, z rękami splecionymi za plecami, napięty jak struna. Przyjechał z daleka zmierzyć się z szaleństwem starszego o cztery lata brata. Za późno.

***

Widzisz, jestem, przyjechałem, tak jak chciałeś. Nie jesteś sam, zresztą nigdy nie byłeś.

Każdy dzień mojego życia jest wypełniony troską o ciebie, pomagam ci jak tylko mogę: regularnie dzielę się z tobą pieniędzmi, przysyłam ci farby, pędzle i płótna, żebyś mógł w spokoju tworzyć nie martwiąc się niczym, otoczyłem cię życzliwymi ludźmi... Biedny doktor Gachet, on naprawdę szczerze podziwia Twoją sztukę. Niczego nie podejrzewał, jeszcze w zeszłym tygodniu dostałem od niego list, w którym pisał, że Auvers bardzo ci służy i że w ciągu ostatnich dwóch miesięcy namalowałeś ponad siedemdziesiąt obrazów! I że podobno w niczym one nie gorsze od tego, co maluje Cezanne czy Pissarro, a Gachet zna ich w końcu osobiście! Tak mu się odwdzięczasz, za wszystko, co dla ciebie zrobił? Że teraz musi się zajmować odratowywaniem samobójcy?

Nigdy nie byłeś sam, ale musisz zrozumieć bracie, że nie mogę całego życia spędzić z tobą. Nie ożeniłem się z Jo, żeby zrobić ci na złość! Czy może być lepszy dowód na to, ile dla mnie znaczysz, niż fakt, że nazwałem naszego syna twoim imieniem? Nigdy bym cię nie zostawił, mylisz się. Chcieliśmy wrócić do Holandii, bo podobno tam życie jest łatwiejsze, niż w Paryżu. Gdybyś tylko chciał, mógłbyś pojechać z nami. Nie zostawiłbym cię samego.

To nie moja wina, że nie sprzedałeś żadnego obrazu. Zrobiłem wszystko, co się dało, przedstawiłem cię malarzom z Montmartre: Seurat, Toulouse-Lautrec, namówiłem nawet Gauguin, żeby odwiedził cię w Arles. Wierzę w ciebie całym sercem, w twoje szalone kolory, wirujące linie, w światło tańczące w tobie tylko znanym rytmie. I gdybym mógł, kupiłbym wszystkie twoje obrazy, ale wiem, że tobie nie o to przecież chodzi.

Jak to jest, bracie, co trzeba czuć, o czym myśleć, żeby w słoneczny lipcowy poranek pośród dojrzewających kłosów zbóż przyłożyć chłodną lufę rewolweru do piersi i pociągnąć za spust? To jest wyjaśnienie? Ten list zaadresowany do mnie, co go miałeś w kieszeni? Straciłem już połowę rozumu dla mojej pracy, teraz ryzykuję życie. Co to znaczy? Bracie, braciszku...

***

Vincent van Gogh zmarł na poddaszu oberży Ravoux 29 lipca 1890 roku. W październiku Theo van Gogh popadł w obłęd i został zamknięty w szpitalu psychiatrycznym, gdzie zmarł 25 stycznia 1891 roku w wieku 34 lat. Pochowano go obok brata na cmentarzu w Auvers sur Oise. Sto lat później obraz Vincenta ''Portret doktora Gachet'' został zakupiony przez Japończyka Ryoei Saito za 82 miliony dolarów.

Tomme de Savoie

2009-03-05T19:00:00.006+01:00

Kiedy już wszystkie talerze po głównym daniu zniknęły ze stołu, nadszedł czas na kieliszek czerwonego Cote du Rhone Village i trójkącik Tomme de Savoie - prawdziwego alpejskiego sera. Kupiliśmy go w malutkiej serowni wysoko w Alpach, miał ze dwadzieścia centymetrów średnicy i ważył półtora kilo, pachniał podziemną grzybnią i leśnym mchem. Tak, jak i wino, ser odleżał swoje w wilgoci i chłodzie piwnicy, gdzie przez co najmniej trzy miesiące dojrzewał i rozwijał aromaty. W tym czasie był regularnie odwracany i szczotkowany i to właśnie tym codziennym pieszczotom zawdzięcza swój smak i konsystencję.

Zanim jednak trafił na piwniczne półki, gdzie w towarzystwie braci czekał na swoje pięć minut w dziennym świetle nakrytego stołu, Tomme de Savoie kilka dni odciekał obicążony kamieniem w okrągłej sosnowej formie wyłożonej płócienną chustą - na skórce widać wyraźnie odciśniętą krateczkę nitek. Potem sprawne ręce obtoczyły go w grubej soli, którą po kilku godzinach całkowicie wchłonął i zaszczepiły w kilku miejscach szlachetną pleśń.

Przed wciśnięciem się w ciasną dziurkowaną formę, świeży ser był wielokrotnie szatkowany na malutkie kawałeczki: im drobniej uda się go pokroić, tym więcej serwatki z niego odcieknie, ser będzie bardziej suchy i dłużej się będzie przechowywał. To Etruskowie wymyślili, jak ściąć mleko, żeby zrobić z niego ser. Któregoś dnia, gdy zabili cielaka, odryli, że w jego żołądku znajduje się ścięte mleko i że na dodatek ta obrzydliwa żółtawa masa jest całkiem smaczna. Nie wiedzieli, że to zasługa podpuszczki, specyficznego enzymu trawiącego mleko - ważne było to, że mieszając zawartość żołądka cielaka ze świeżym mlekiem odkryli, jak oddzielić wodę od cennych tłuszczów i białek, z których powstaje ser. Etrusków podpatrzyli Rzymianie i razem z legionami cenna receptura przywędrowała na alpejskie zbocza.

Mleko trzeba podgrzać do 35 °C i wymieszać z ekstraktem z cielęcego żołądka - kilka gramów podpuszczki wystarczy, aby ściąć ponad 1000 litrów mleka w pół godziny. Żeby otrzymać kilogram Tomme de Savoie potrzeba 10 litrów mleka. W dodatku mleka tylko i wyłącznie dwóch ras krów wypasanych na alpejskich pastwiskach: tarentaise i abondance, żadnych tam czarno-bialych holsteinów! Najcenniejsze jest mleko z lata, kiedy to na pastwiskach trawa jest zielona, dzwonią dzwoneczki i pasterze nie sprowadzają stad w doliny, tylko znoszą blaszane bańki, w których chlupocze ciepłe jeszcze mleko.

Kiedy kroję grubą, szarą skórkę porośniętą czerwono-żółtą pleśnią, krowy przeżuwają siano w pokrytej śniegiem oborze. Bladożółty ser rozpływa się w ustach pozostawiając lekki posmak orzechów laskowych i zapach rozgrzanej słońcem łąki. Obietnica, że lato znowu kiedyś wróci, wydaje się bardziej realna.

Grand Revard

2009-03-02T16:00:00.004+01:00

Nie trzeba być alpinistą, żeby wybrać się w Alpy - na Grand Revard można wyjechać samochodem i to nawet bez łańcuchów. Potem mamy do wyboru: narty zjazdowe, snowboard, biegówki, narty ciągnięte przez kucyka, rakiety, albo po prostu długi górski spacer.

Wśród tłumu turystów panuje biała cisza, wszyscy szepczą, jak w kościele. Zimowe słońce zwielokrotnione taflą śniegu kłuje w oczy, kryształki powietrza wbijają się w płuca.

Wystarczy wsłuchać się w skrzypienie śniegu pod butami, leciutko zmrużyć oczy wypatrując ukrytego w chmurach Mont Blanc, żeby poczuć się częścią tego wielkiego potężnego świata - wszechświata. Żeby poczuć, że się żyje: mocno i naprawdę.

Paris: Place du Tertre

2009-02-28T20:00:00.006+01:00

Place du Tertre na Montmartrze jest jednym wielkim targowiskiem próżności.

Mniej lub bardziej utalentowani malarze zagarnęli każdy centymetr kwadratowy powierzchni i wszyscy są autorami tych najlepszych akwarelek z widoczkami z Paryża. A jeśli nie najlepszych, to przynajmniej najbardziej oryginalnych. A jeśli nie oryginalnych, to przynajmniej z wieżą Eiffel'a dla turystów. Całe stada niedocenionych Matissów, Picassów i innych Degasów, na których świat sztuki jeszcze się nie poznał, ale poczekajcie, przyjdzie ich czas i wtedy wam dopiero pokażą! Póki co, w starych kufajkach i dżinsach na pokaz pobabranych kolorowymi farbami napastują przechodniów, bo każdy z nich jest potencjalnym zbawicielem-nabywcą różowo-błękitnego kawałka tektury.

Są wśród malarzy na placu du Tertre i tacy, co postanowili ubić interes nie tyle na własnej, co na cudzej próżności. I tak każda przeciętnej urody dziewczyna może zostać Moną Lisą w wersji ołówkowej za jedyne 20 euro. Kolor kosztuje dodatkowych 10 euro, a jeśli dzieło jest prezentem dla ukochanego i powstaje na podstawie zdjęcia, to można się spodziewać zniżki. Siedzą na składanych krzesełkach same księżne, królowe, infantki i odaliski, z nieskazitelną cerą, błyskiem w oku, lawiną gęstych włosów, które nigdy nie siwieją, wyszczuplonymi policzkami, wygładzonymi zmarszczkami. Uśmiechnięte, szczęśliwe, władcze. Kiedy już skończą pozować, patrzą z niedowierzaniem na swoje nowe twarze, a więc to ja, tak mnie widzą inni, w końcu ktoś umiał dostrzec, jaka jestem piękna! Z rulonem papieru spiętym recepturką wracają do rzeczywistości porannego odbicia w lustrze. Na składanych krzesełkach trzeba zrobić miejsce innym.

Paris: Bezpowrotna fikcja

2009-02-27T20:00:00.009+01:00

Przed bazyliką Sacre Coeur na Montmartrze o każdej porze dnia i roku kłębi się tłum turystów, pary zastygają w upozowanych uściskach, pstrykają aparaty fotograficzne, w końcu każdy chce mieć zdjęcie pod tytułem ''ja i Paryż w tle''. Niewysoki pan w smokingu siedzi na rzeźbionym krzesełku i gra na harfie przeboje Beatlesów, kilku gapiów przytupuje do rytmu. Niemieckie nastolatki w za ciasnych dżinsach rozsiadły się na środku schodów blokując przejście oburzonym paniom z włoskiej pielgrzymki. Kilka kroków dalej dziewczyna z kolorowymi dredami uderza rytmicznie w coś przypominającego odwróconą miedzianą miskę z regularnymi wgłębieniami. Na pytanie o co chodzi odpowiada, że to tradycyjny instrument, który przywiozła z Chin, wydaje dźwięk podobny do ksylofonu. Grupa Chińczyków wyciąga z plecaków telefony z aparatami fotograficznymi, aparaty fotograficzne z telefonami oraz inne dziwne urządzonka, o których istnieniu Europa dowie się za kilka lat. Ulicą maszeruje prawdziwy nowoorleański big band: bęben, banjo, saksofon i wielka biała tuba, solista śpiewa, że ktoś mu ukradł dziewczynę. Stukot obcasów, śmiechy, nawoływania.

Wśród tego ogólnego rozgardiaszu na drewnianym cokoliku stoi biały mim. Nie śmieje się, nie błaznuje, otacza go cisza. Jest jak niemy starotestamentowy prorok, posłaniec z innego świata. Turyści obchodzą go szerokim łukiem, jego spojrzenie przeszywa na wskroś, mrozi plecy. Przed nim oparta o schody tekturowa tabliczka głosi: I love one way fiction.

Paris: Montmartre

2009-02-26T13:00:00.004+01:00

Kiedy byłam pierwszy raz w Paryżu, miałam dobrego przewodnika i o nic nie musiałam się martwić. To on rozkładał mapę, decydował którą linią metra pojechać, tu się musimy przesiąść na RER B, druga w lewo, trzecia w prawo, no i proszę, muzeum Picassa, zwiedzamy. Wystarczyło tylko iść za nim i nie zgubić z oczu czerwonej koszulki, aby zawsze znaleźć odpowiednie wyjście z labiryntu ulic i uliczek. Nic nie trzeba było rozumieć, wystarczyło wczuć się w kolory i zapachy miasta. Paryż był wtedy jak tajemniczy wzór na egzotycznej tkaninie, wielwymiarowy, niepojęty, pulsujący podskórnym rytmem korytarzy metra.

A potem nadszedł czas, kiedy to sama musiałam zmierzyć się z molochem, przewracać przetarte na zgięciach mapy we wszystkie strony, analizować plany, znaleźć punkty odniesienia. Oswojony Paryż ułożył mi się grzecznie po obu brzegach Sekwany, wynurzyły się wyspy, budynki odnalazły swoje miejsce i przestały się przemieszczać, wagoniki metra zaczęły jeździć ze stacji A do stacji B. Miasto stało się płaskie, zrozumiałe i zupełnie logiczne, ulice zostały nazwane, dzielnice ponumerowane.

I tylko kiedy stromymi schodkami docieram zasapana na malutki placyk przed bazyliką Sacre Coeur, za każdym razem zaczynanam wątpić, czy w ogóle można to miasto objąć rozumem. Niby wiem, że ten budynek, co przypomina grecką świątynię to Opera i że ta złota kopuła to kaplica w szpitalu Inwalidów, ale co to za wieża po lewej? A te wszystkie bulwary, kamienice, place ciągnące się aż za horyzont? Paryż ciągle się wymyka racjonalnemu poznaniu, zaskakuje, zadziwia, czasem przeraża swoim ogromem - jak zasupłane w podświadomości wspomnienia.

Tarte Tatin

2009-02-18T20:00:00.005+01:00

T
W malutkiej wiosce Lamotte-Beuvron zagubionej pośród dziczy lasów Solonii stała oberża sióstr Tatin. Stołowali się w niej głównie spoceni drwale i zbłąkani podróżni, czasem wpadał na ciepły obiad leśniczy, czasem myśliwi. Caroline i Stephanie Tatin gotowały nieźle, ale nie była to zbyt wykwintna kuchnia i jeżeli ktoś przychodził do nich coś zjeść, to nie dlatego, że zwabiła go sława menu, tylko z powodu braku innych oberży w okolicy.

Którejś wiosny do drzwi oberży zapukał młodzieniec z zupełnie innej bajki: aksamitne bryczesy, wypastowane oficerki, dobrze skrojona czerwona marynarka, włosy gładko zaczesane do tyłu, lśniący uśmiech. Czarnego konia do płotu przywiązał i pyta, czy mógłby coś zjeść. Trochę jeszcze wcześnie na obiad, ale oczywiście, już szybciutko coś przygotujemy. Stephanie nakryła wielki stół białym obrusem i usadziła gościa na drewnianej ławie, a Caroline pobiegła do kuchni gulasz z sarny odgrzewać. A jak się obie do niego uśmiechały, jak się rumieniły, a może paniczowi wina podać, a może konia napoić, a między sobą szeptały, że to chyba jest ten młody dziedzic co ze studiów w Paryżu wrócił!

Tajemniczy gość chwalił wszystkie dania, że jaki to ten gulasz dobrze przyprawiony, a jakie mięso kruche, a jakie ziemniaki smaczne, jaki chleb pachnący. Tylko co mu tu na deser podać? Stephanie, może tartę z jabłkami zrobimy? Caroline obierała pomarszczone jabłka i tak sobie myślała, że panicz to jak już z tych studiów wrócił, to teraz pewnie żony szuka (równymi cząstkami przykryć dno okrągłej formiy), no i dlaczego tak tutaj do naszej oberży zajechał, (dodać trochę cukru), że niby to przypadkiem w lesie zabłądził (poukładać na wierzchu cieniutkie plasterki masła), a na pewno słyszał, że tu dwie siostry panny na wydaniu, co dobrze gotować potrafią i specjalnie do nas przyjechał! Ach! Włożyła tartę do piekarnika i poszła się dosiąść do pięknego panicza, co by Stephanie jej w zalotach nie ubiegła. Zapach pieczonych jabłek wkrótce wypełnił całą izbę, idź zobacz Stephanie, czy tarta się już upiekła. Stephanie zagląda do piekarnika, ale ofiara z tej Caroline, tartę robi, a o cieście zapomniała! Raz dwa trzy, ciasto kruche zagnieść, rozwałkować, no i trudno, na górę go damy, na spód już się nie da. Gdy już wszystko się upiekło, pomysłowa Stephanie odwróciła tartę wykładając ją z formy na talerz i tak właśnie przez szczęśliwy przypadek powstała pierwsza słynna Tarte Tatin z nasiąkniętymi karmelem jabłkami, o kolorze złocistego miodu, krucha i pachnąca.

Dziedzic zachwycał się deserem, wylizywał łyżeczkę i prosił o dokładkę. Odtąd co najmniej raz w tygodniu na tartę przyjeżdżał, czasami zamawiał ich kilka na przyjęcia we dworze, które urządzał ze swoją żoną - zezowatą hrabianką z Szampanii. Złośliwi mówią, że nie tylko na tartę przyjeżdżał i że po każdej jego wizycie Caroline i Stephanie godzinami kłóciły się ze sobą, że nieraz kończyło się płaczem i że klienci długo musieli na swój gulasz z sarny czekać, no ale to już inna historia.

Tak głosi legenda. A mój sprawdzony przepis na tartę Tatin jest następujący:

Wziąć formę na tartę z dość wysokimi brzegami (24 cm średnicy). Obrać i pokroić w ćwiartki kilogram jabłek (boskopy, goldeny albo renety). Cząstkami jabłek wyłożyć całą formę, w wolne miejsca dokroić małych kawałków, tak, żeby dno było dokładnie przykryte. Pokroić na jabłka 150 g dobrego masła, posypać 125 g cukru. Postawić formę na palniku na małym ogniu na około 15 minut, poczekać, aż stopi się masło, jabłka puszczą sok, a cukier zacznie się karmelizować - gdy zaczynają się pojawiać złote banieczki, to znaczy, że to już. Na tak przygotowane jabłka rozwijamy kruche ciasto na tartę z rulona (do kupienia w Auchan), brzegi zawijamy widelcem do środka formy i robimy w cieście dziurki na całej powierzchni. Pieczemy w 200°C około 15 minut, aż ciasto zacznie się rumienić. Po wyjęciu z pieca zostawiamy kilka minut do przestygnięcia, potem przykrywamy talerzem i energicznie odwracamy, tarta powinna sama się odkleić od formy i spaść na talerz. Dzięki takiemu przygotowaniu jabłka nasiąknięte naturalnym karmelem, który powstaje z masła, cukru i soku z jabłek, stają się mięciutkie, puszyste i zachowują typowy dla tarty sióstr Tatin aromat.

Bon appetit!

Mercurey

2009-02-17T19:00:00.003+01:00

W Mercurey wszyscy zajmują się produkcją wina, bo jak już ma się to szczęście, że się mieszka w samym sercu Burgundii wśród winnic 1er cru, nie można przecież robić niczego innego.

Nathalie Juillot, energiczna blondynka, winnicę i wyrafinowanie podniebienia odziedziczyła po dziadku Emilu. Skończyła studia rolnicze ze specjalizacją uprawa winorośli, na których to poznała Jean-Claude'a Theulot, równie zakochanego w winie, co i ona. Pobrali się, przeprowadzili do dziadkowej posiadłości, a potem trzeba się było zmierzyć z rzeczywistością: targować się z bednarzami o każdą beczkę, znaleźć wystarczająco dużo pracowników na winobrania i pilnować, żeby za często nie odpoczywali w cieniu, zimą ze zgiętymi plecami przycinać uschnięte pędy, z nieschodzącym z ust uśmiechem prezentować swoje butelki na wszelkich możliwych targach i wystawach...

Gdy wjeżdża się do Mercurey od strony Beaune, trzeba skręcić w trzecią w prawo, żeby do nich trafić. Przybity do płotu szyld Burgundy Theulot, pełny parking, kamienny dom w głębi. Nathalie zręcznie napełnia degustacyjne kieliszki, Jean-Claude w potarganym swetrze właśnie wrócił z winnicy, rok zapowiada się nie najgorzej, niewiele winorośli przemarzło. Gdy chwali się Les Croichots, uśmiecha się łagodnie mrużąc oczy.

A wino? Po prostu wyśmienite, przywieźliśmy dwanaście butelek. Zostało już tylko jedenaście.

Rouen: niebieskie wieczory

2009-02-11T19:00:00.007+01:00

Wieczorami na brukowane uliczki starego Rouen przychodzi znad Sekwany niebieska mgła.

Znikają wieże kościołów i strychy kolorowych kamieniczek, dostrzegalny świat kończy się na wysokości pierwszego piętra i za najbliższym zakrętem. Czasami ma się wtedy wrażenie, że Miasto zaczyna żyć. Uliczki zmieniają położenie względem siebie, bo przecież zawsze dochodziło się tędy do wieży Joanny d'Arc, a tu nagle znajdujemy się na Starym Rynku. Tych wielkich niebieskich drzwi zamkniętych na zardzewiałą kłódkę też nigdy przedtem tutaj nie było. I ta pani w kapeluszu, jakby zabłądziła tu prosto z dziewiętnastowiecznego Londynu albo z przedwojennego Krakowa, aż ma się ochotę za nią pójść. Podobno mgła mąci ludziom w głowach gorzej niż absynt i gdy opanuje Miasto, lepiej nie zapuszczać się nad Sekwanę, czy w okolice Aitre Saint Maclou, bo kto wie, dokąd naprawdę byśmy doszli?

Żeliwne latarenki nieśmiało sączą żółte światło, wilgotny bruk lśni jak brzuch karpia. W oddali słychać stukot kopyt. Zaczarowana dorożka? Zaczarowany dorożkarz? Zaczarowany koń?

Rouen: Gros Horloge

2009-02-10T19:00:00.009+01:00

Kiedyś czas był zjawiskiem bardzo subiektywnym. Mierzyło się go głębokością zmarszczek, zmęczeniem po dniu ciężkiej pracy i skracającym się rękawem dziecięcej koszulki, a ludzkie życie znaczone było jedynie wschodami słońca, pianiem koguta, pierwszym śniegiem i płatkami kwitnących jabłoni. Potem nadszedł czas tyranii zegarów i zegarmistrzów.

Kiedy w 1431 roku strażnicy biskupa Rouen prowadzili Joannę d'Arc z katedry na stos ustawiony na Starym Rynku, Gros Horloge już od ponad czterdziestu lat szatkował czas na kwadranse. Barwny korowód żołnierzy i duchownych w licznej asyście gapiów musiał przejść pod zegarem, rodzice wyjaśniali dzieciom zadzierającym głowy i wznoszącym w górę ubrudzone palce, że ten pan z kamienia na sklepieniu to Jezus Dobry Pasterz, jedyna wskazówka nieubłaganie zbliżała się do godziny trzeciej.

Zegarmistrz też pewno obserwował z góry przemarsz procesji przez okrągłe okienko w rogu zegarowej tarczy. Były to jeszcze w czasach, kiedy zegarmistrzowie oddawali całe swoje życie jednemu zegarowi, mieszkali w jego sercu i nie opuszczali go nigdy, by nieustannie czuwać nad monotonnym rytmem trybów i trybików miasta. Nie zajmowali się prozaicznym naprawianiem malutkich zegarków zdobiących nadgarstki dzieci w dzień Pierwszej Komunii, tylko niczym wszechwładni bogowie poruszali czasem. No więc zegarmistrz Gros Horloge też ją pewnie widział: kruchą kobietę z krótko obciętymi włosami i rozżarzonym spojrzeniem, w chłopięcym ubraniu, ciągnącą z trudem ciężkie łańcuchy: dziewica z Orleanu, którą oskarżono o herezję, aby piętnaście lat później przy dźwięku trąb wynieść ją na ołtarze. Tak bardzo zbliżyła się do Historii, że spalił ją jej ogień. Ciekawe, czy skrzyżowały się ich spojrzenia i czy zegarmistrz przytrzymał na moment wirujące zębatki, żeby podarować Joannie kilka dodatkowych promieni majowego słońca - w końcu to jemu została dana władza nad oswojonym czasem.

Gdy spaceruję sobie po ulicy Gros Horloge w poszukiwaniu nowej pary butów albo świeżej bagietki, czasami słyszę bicie starego zegara. Nie ma już zegarmistrza, mechanizm jest elektryczny, prochy Joanny dawno dopłynęły Sekwaną do oceanu, tylko wskazówka ze złotym barankiem dalej niestrudzenie popycha czas do przodu.

Cytrynowa tarta na niedzielę

2009-02-08T19:00:00.005+01:00

Wszystko zaczyna się od trzech żółtek roztartych z cukrem, aż do białości. Potem dorzuć mąkę i stopniowo dodawaj ciepłe mleko. Gotuj przez trzy minuty ciągle mieszając, a następnie wystudź. Dodaj otartą skórkę z dwóch cytryn i ich sok, dobrze wymieszaj. Oto nasz krem cytrynowy.

Lekko podpiecz spód tarty, potem posmaruj go hojnie malinową konfiturą, ale nie jakimś dżemem niskosłodzonym, tylko prawdziwą babciną konfiturą, która zgodnie z rodzinną recepturą ma w sobie tyle samo owoców, co cukru. Na konfiturę wyłóż cytrynowy krem i wszystko razem piecz 15 minut w 210 stopniach. Garnek po kremie można wylizać.

Ten kwadrans to czas na ubicie piany z białek. Gdy już jest sztywna, powolutku dodaj do niej cukier puder. Wyłóż ją na tartę i zapiekaj jeszcze 30 minut w 150 stopniach.

Potem nadchodzi najtrudniejszy moment: trzeba poczekać, aż tarta wystygnie. Nie jest łatwo nie ukroić solidnego kawałka tak od razu, najlepiej schować ją do lodówki, żeby nie kusiła.

A potem to już tylko dobra herbata, ciepła muzyka i można skosztować niedzielnej tarty. Smakuje, jak życie: cytryna z kropelkami karmelu.

Niedzielna tarta cytrynowa

Składniki:

- kruche ciasto na tartę w rulonie - tak, tak, istnieje coś takiego, pojawiło się nawet w Auchan! Ale jakbyście nie znaleźli, to niezawodny i sprawdzony przepis mojej mamy na kruchy spód jest następujący: 300 g mąki krupczatki, 150 g margaryny, 30 g cukru pudru, 1 żółtko, 2 łyżki wody. Wyrobić ciasto. Przed rozwałkowaniem wstawić na godzinę do lodówki.

- na krem cytrynowy:
150 g cukru pudru
3 żółtka
80 g mąki
pół litra mleka
2 cytryny

- na piankę:
3 białka
60 g cukru pudru

- 100 ml dobrej konfitury malinowej (albo innej mocno słodkiej i czerwonej)

Amiens: Notre Dame

2009-02-07T19:00:00.003+01:00

Leone Battista Alberti, wybitny włoski renesansowy humanista, surowo krytykował strzeliste katedry pełne ostrych łuków, szpiczastych wież, żeber i pinakli, włącznie z całym bestiarium smoków i zwierząt o ludzkich głowach, których symbolika była mu zupełnie obca. To jemu zawdzięczamy słowo gotyk, które miało oznaczać kulturę prymitywną i barbarzyńską. No ale jak tu się z panem zgodzić, panie Alberti, że średniowiecze było ciemne, duszne i przyziemne, kiedy wystarczy tylko wejść do którejkolwiek z gotyckich katedr, żeby przekonać się, jak wiele dla dwunastowiecznych budowniczych musiały znaczyć lekkość, przestrzeń i światło.

W Notre Dame w Amiens gotyk, który jego twórcy nazywali raczej stylem ostrych łuków, osiągnął swoje apogeum: perfekcja harmonii i proporcji dyktowanych regułą złotego podziału zadziwia nawet architektów drapaczy chmur, każdy kamień ma tu swoje fizyczne i symboliczne znaczenie, nie ma przypadków i żadne dlaczego nie pozostaje bez odpowiedzi. Żebrowe sklepienie zdaje się tak lekkie, że niemal lewituje nad czarno białym labiryntem posadzki. Prawie nie ma tu ścian, tylko kamienna koronka, która pozwala światłu swobodnie ześlizgiwać się po kolumnach.

Nie ma grawitacji, nie upływa czas, materia została pokonana.

Był pan kiedyś w Amiens, panie Alberti?

Rouen: wieża maślana

2009-02-06T19:00:00.012+01:00

Robert de Croismare był biskupem Rouen przez jedenaście lat. Strasznie go denerwowało, gdy duchowni z Amiens, Paryża, Reims czy Laon przyjeżdżali do niego w odwiedziny i ciągle żartowali sobie, że ta katedra jakaś taka niesymetryczna, że ma tylko jedną wieżę i że na drugą to już pewnie nie starczyło pieniędzy. Było to tym bardziej irytujące, że faktycznie mieli rację: po wybudowaniu północnej wieży świętego Romana fundusze się skończyły.

Trapił Roberta ten problem bardzo, zastanawiał się i rozmyślał godzinami całymi, skąd by tu jakieś dukaty na rozbudowę kościoła wytrzasnąć. No i wymyślił w końcu, żeby trochę z bogatego mieszczaństwa ściągnąć, bo coraz lepiej się im powodzi. A że był właśnie Wielki Post, w najbliższą niedzielę z ambony ogłosił parafianom, że od dziś jedzenie masła w poście nie jest już takim wielkim grzechem i żeby go odkupić wystarczy tylko odpowiedni datek na budowę wieży złożyć.

I tak właśnie w 1485 roku rozpoczęto budowę maślanej wieży, potem jeszcze było trochę sprzeczek, czy na jej szczycie ma być iglica, czy korona - stanęło na koronie. Trudno powiedzieć, czy katedra zyskała na symetrii - wyższa i zupełnie inna od pierwszej, południowa wieża jest w dodatku z innego kamienia. Taki zmaterializowany wyrzut sumienia mieszczan, którym powodziło się zbyt dobrze.

Rouen: katedra

2009-02-05T19:00:00.008+01:00

Notre Dame z Rouen jest najbardziej nieuchwytną z katedr.

W zasadzie to nawet nie jest ładna. Fasadzie brakuje wielu starotestamentowych proroków, a ci, którzy oparli się Rewolucji, dawno stracili ostrość rysów twarzy. Brak jej harmonii, budowa przeciągała się wiekami, a każdy z kolejnych anonimowych architektów bezkarnie dorzucał wieże, wieżyczki i kapliczki w swoim własnym, jedynym słusznym stylu. Pod koniec Drugiej Wojny Światowej uszkodziło ją siedem alianckich bomb - mówiono nawet o cudzie, gdy jedna z nich spadła w samym środku transeptu i nie wybuchła. Żeliwna iglica rdzewieje, kruszą się i czernieją średniowieczne arabeski. Wielkie czerwone wrota są na stałe zabarykadowane, a do wilgotnego i pachnącego pleśnią wnętrza wchodzi się przez malutkie, boczne drzwiczki.

Nie wiadomo, czy to efekt normandzkiego światła, czy też sama istota tej niepojętej budowli, która zdaje się żyć własnym kamiennym życiem, że nie można jej nigdy dwa razy zobaczyć takiej samej. Claude Monet malował ją ponad trzydzieści razy i za każdym razem pozowała mu inaczej: w porannym słońcu, w deszczu, w drżącym upale, w czerwieniach zachodu, jak rozkapryszona kobieta, której nie sposób zrozumieć.

Przysiadła nad Sekwaną, zapuściła srebrne korzenie i króluje niepodzielnie nad Rouen, codziennie inna.

Theresa i Joe w Rouen

2009-02-04T19:00:00.010+01:00

Theresa i Joe pobrali się dwadzieścia pięć lat temu, mają czwórkę dzieci i mały biały domek, hodują krowy i psy myśliwskie gdzieś w Kansas. We wrześniu zafundowali sobie podróż życia: tydzień we Francji. Przez trzy dni byłam ich osobistym przewodnikiem po mojej ukochanej Normandii.

Joe: W całej Francji jest ruch prawostronny, czy tylko tu u was, w Normandii?
Ja: W całej Francji.
Joe: No ale to chyba od niedawna?
Ja: Nie jestem pewna, ale wydaje mi się, że od zawsze.
Joe (całkiem poważnie): No popatrz, Theresa, a na wszystkich filmach o Europie jest lewostronny.

Wysiadamy z samochodu.
Ja: Joe, weź może jakiś sweter, zapowiadają, że będzie dziś zimny wiatr i nie więcej, niż 12 stopni.
Joe: A ile to jest w Fahrenheitach?
Ja (zadowolona, że będę mogła zrobić pożytek z moich nowiutkich rozmówek): Momencik, już przeliczam.
Rozmówki: Stopnie Fahrenheita to jedna z jednostek pomiaru temperatury stosowana w niektórych krajach anglosaskich. Skalę w 1715 zaproponował Daniel Gabriel Fahrenheit. Na punkt zerowy skali wyznaczył on najniższą temperaturę zimy 1708/1709 zanotowaną w Gdańsku (jego rodzinnym mieście). 100° miało być jego własną temperaturą. Niestety na skutek błędów (miał wtedy stan podgorączkowy) skala się "przesunęła" i 100° F oznaczało 37,8° C. Stopnie Celsjusza na Fahrenheita przelicza się wegług wzoru: T(Fahrenheit)=32+5/9*T(Celsjusz)
Ja (z rezygnacją): Joe, naprawdę będzie ci zimno z krótkim rękawkiem.
Joe: Nie martw się, nic mi nie będzie, nie jest mi zimno.
Theresa: Mówiłam mu, żeby spakował coś z długim rękawem, ale się uparł, że w Europie jest morski klimat i że na pewno będzie ciepło. No i zabrał tylko dwie koszulki z krótkim rękawem. Całe szczęście, że mu wyperswadowałam szorty.

Joe: Popatrz, Theresa, te wszystkie domy są zbudowane z kamienia! Skąd oni wzięli tyle kamienia?

Śniadanie w kawiarence na Vieux Marche w Rouen: francuskie maślane rogaliki, bułeczki z czekoladą, świeża bagietka, miód, konfitury. Przychodzi kelnerka.
Kelnerka: Czego się państo napiją? Kawa, kawa z mlekiem, gorąca czekolada, mamy też duży wybór herbat...
Joe i Theresa (po dłuższej naradzie): A moglibyśmy poprosić o colę?
Kelnerka (ze zrozumieniem): Oczywiście.
Joe (wyjaśniająco): Nie przepadamy za ciepłymi napojami.

Ja: Ten kościół to katedra, siedziba biskupa, wybudowano ją na przełomie XII i XIII wieku.
Theresa: Wow, niewiarygodne!
Joe: Skąd oni wzięli tyle kamienia?

Theresa: A co to za budynek?
Ja: Muzeum sztuk pięknych.
Theresa: Z którego wieku?
Ja: Myślę, że jakiś XIX.
Theresa: Wow! Niesamowite!

Theresa: Mówiłaś, że jesteś Polką. Polska to też Europa?
Ja: No tak. (Z dumą:) W 2004 roku wstąpiliśmy nawet do Unii Europejskiej. (Rozpędzam się:) Było to dla nas bardzo ważne, bo wcześniej należeliśmy do bloku państw komunistycznych z USSR na czele i wstąpienie do Unii było uznaniem Polski jako kraju demokratycznego i kapitalistycznego, niezależnego od Rosji.
Joe (całkiem poważnie): A kiedy Rosja wstąpi do Unii Europejskiej?

Joe: Jakiej muzyki słuchasz?
Ja (bez wdawania się w szczegóły): Lubię jazz, starą piosenkę francuską, flamenco, klasykę - tylko bez Mozarta...
Theresa: A country lubisz?
Ja: Nie za bardzo... (starając się wybrnąć z sytuacji:) Nie za bardzo znam country.
Joe: No ale jaki jest najsłynniejszy francuski piosenkarz country?
Ja (nieśmiało): Wydaje mi się, że Francuzi nie śpiewają country.
Joe: To do czego wy tańczycie?

Joe: Ile ten wasz samochód przejeżdża na jednym galonie?
Ja: He?
Theresa: No ile spala...
Ja: A, jakieś 4,5 litra na sto kilometrów.
Joe: He?
Theresa: Możesz nam to przeliczyć? Bo u nas, żeby powiedzieć ile samochód spala, mówimy ile mil przejedzie na jednym galonie paliwa.
Ja (z lekką irytacją): A u nas mówimy ile litrów spala na sto kilometrów.
Joe: Bez sensu, to skąd wiecie ile jeszcze możecie przejechać na paliwie, które macie w baku?
Ja (łagodzący uśmiech): Tak się już przyzwyczailiśmy.
Joe: No ale możesz to nam przeliczyć? No ile ten wasz samochód przejeżdża na jednym galonie?
Ja (wygrzebuję z torebki notes, ołówek, rozmówki z tabelami przeliczników miar i wag i włączam w komórce kalkulator): Już, momencik...

Całkiem przyzwoita restauracja: białe obrusy, wypolerowane sztućce, dwa kieliszki na osobę, czerwone, lniane serwetki, świece, kelner z muszką. Wyzwanie pod tytułem ''Tłumaczymy menu''.
Ja: Małże w sosie śmietanowym, kaczka z żurawinami, filet z łososia w sosie cytrynowym, stek z przysmażaną na maśle szalotką, tatar z kaparami, spaghetti z krewetkami... do tego do wyboru frytki, ryż, pieczone ziemniaki lub podsmażane warzywa. (Uff)
Kelner (z notesikiem w ręce): Dla państwa?
Ja: Poproszę kaczkę z pieczonymi ziemniakami.
Joe: A ja frytki.
Ja: No ale jakie mięso bierzecie?
Joe: Same frytki. Z keczupem, jak mają.
Theresa (żeby mieć to już z głowy): Dla mnie to samo.
Kelner: A co do picia?
Ja (bez pytania i zbędnych tłumaczeń): Dla mnie woda gazowana, dla państwa cola.

Joe: Naprawdę nigdy nie jesz w McDonaldzie?
Ja: Bardzo rzadko, nie pamiętam nawet kiedy byłam w jakimś McDonaldzie ostatnim razem.
Joe: Nie smakuje ci tam jedzenie?
Ja: Wolę sobie sama coś ugotować, jak mam czas, albo zjeść w restauracji jakieś tanie menu, czasem nawet uda się taniej, niż w McDonaldzie. Najbardziej przeszkadzają mi plastikowe sztućce i papierowe kubki.
Joe: Aha, no ale byłaś kiedyś w McDonaldzie?
Ja: Byłam.
Joe: I nie podobało ci się?
Ja (dyplomatycznie): ... O, widzicie ten duży złoty zegar? Nazywa się Gros Horloge, to duma Rouen...

Sklepik z pocztówkami i pamiątkami.
Theresa (konspiracyjny szept): Co oznaczją te cyfry na półkach?
Ja: Te cyfry? To są ceny.
Theresa: No ale co to znaczy 2,50?
Ja: No to znaczy, że ta pocztówka kosztuje dwa i pół Euro.
Theresa: Aha, 50 to jest pół?
Ja (coraz mniej rozumiejąc): No tak.
Theresa: A ile to jest jedna czwarta Euro?
Ja: To będzie 25 centów, ale nie musisz tego przeliczać, 25 centów to po prostu 25 centów.
Theresa: Aha. A ile podatku trzeba do tego doliczyć?
Ja: Jakiego podatku?
Theresa: No wiesz, tu jest napisana taka cena, ale potem trzeba w kasie zapłacić więcej, bo jest jeszcze podatek, no i czasem obsługa.
Ja: Spokojnie, tutaj w kasie wystarczy zapłacić tę cenę, co jest napisana. Ta pocztówka kosztuje dwa i pół Euro. Nawiasem mówiąc, jest trochę droga.
Theresa: Joe, wyślemy te widokówki do dzieci? Trochę drogie, ale bardzo mi się podobają.
Joe: A co to znaczy 2,50?

Oglądając filmy o USA można by pomyśleć, że jest tam tak, jak u nas, i że ludzie są tacy sami: w końcu należymy do tego samego kręgu kulturowego, mamy wspólną historię, wartości, ideały... Nigdy nawet nie przypuszczałam, że to aż taka egzotyka. I pewnie gdyby mi przyszło przeżyć w jakimś Wichita czy innym Cleveland, to ciężko by mi było zjeść na śniadanie frytki, przeliczać bez przerwy wszystkie jednostki i zapłacić za dania w restauracji więcej, niż to, co jest napisane w menu.

Theresę i Joego bardzo polubiłam, regularnie otrzymuję od nich maile z innej planety, w których opisują mi, jak to wylęgły się im żółwie w ogrodzie i że znaleźli dziko rosnące orzechy pekan.

Etretat: o rozkoszy

2009-02-03T19:00:00.007+01:00

Jacques Lacan twierdził, że przyjemność i rozkosz mają ze sobą niewiele wspólnego. Przyjemności doznajemy zupełnie świadomie wtedy, gdy opada z nas wszelkie napięcie i zastępuje je wszechogarniający spokój i poczucie bezpieczeństwa: przyjemnie jest opalać się na plaży, wypić kawę z przyjaciółmi, przeczytać dobrze napisaną książkę. Rozkosz natomiast jest stanem, który przeżywamy w sytuacjach przełomowych, w chwilach, gdy przekraczamy jakąś granicę, gdy przyjmujemy wyzwanie - czasem nawet bolesne, gdy psychiczne napięcie zdaje się przewyższać nasze możliwości. Lacan uważał, że rozkoszy nigdy nie odczuwamy świadomie w chwili jej przeżywania - dopiero, kiedy jest już po wszyskim, przeczuwamy, że wydarzyło się coś niezwykłego, że przez moment byliśmy uwięzieni pomiędzy życiem a śmiercią.

Etretat to malutkie nadmorskie miasteczko w północnej Normandii. Wąziutka kamienista plaża, niczym dziura po wyrwanym zębie w szczęce falez, poza sezonem staje się własnością szydzących z wszystkiego mew. Może i mają rację kpiące ptaszyska, bo gdy spojrzy się na kolorowe domki ze szczytu wapiennych klifów, to faktycznie ludzka miara wydaje się śmieszna w obliczu bezkresu oceanu.

Etretat jest niebezpieczne, kilka nieśmiałych barierek nie jest w stanie ochronić ludzi rzuconych na pastwę bezlitosnego Piękna przed nimi samymi. Trudno oprzeć się pokusie, żeby podejść aż do samej krawędzi stumetrowej ściany, rozłożyć szeroko ramiona, poczuć w skrzydłach wznoszący się podmuch ciepłego wiatru i pozwolić mu ponieść się aż za horyzont.

Otworzysz oczy, aby przekonać się, że jednak ciągle jesteś tutaj, na skraju bezmiaru, że nie pociągnęło cię w dół niepojęte Piękno, poczujesz bijące oszalałe serce.

Dotknąłeś rozkoszy.

Fontenay

2009-01-29T19:00:00.005+01:00

W dwunastym wieku musiały się zdarzać takie zimne poranki, jak dzisiejszy.

Dla mnicha z Fontenay dzień zaczynał się o północy modlitwami matines, po których następowało nabożeństwo prime, czasami trwające aż do świtu i zakończone śpiewanymi laudes. Zanim XIV wiek rozpowszechnił woskowe świece, wszystkie nocne modły odbywały się w całkowitej ciemności, co wyjaśnia dlaczego do sypialni mnichów wchodzi się po stromych schodkach prosto z kościoła. Sypialnia, dużo powiedziane: wielka kamienna hala z drewnianym stropem w kołyskę, na kamiennej posadzce jeden koło drugiego równo ułożone sienniki, gwiżdże przeciąg, skrzypią belki. Zakonnicy śpią bez poduszki, w ubraniu, przykrywają się płaszczem.

Gdy już ostatnia nuta laudes odbiła się od wszyskich kolumn i zamarła pod półokrągłym sklepieniem, można jeszcze na chwilkę wrócić na posłanie, zdrzemnąć się w oczekiwaniu na pobudkę o szóstej. W ogrodzie jest źródełko, w którym zmywa się z oczu sen, pod warunkiem, że nie jest skute lodem. Potem jest msza.

Po mszy zgromadzenie w kapitularzu: przeor przydziela pracę na dany dzień: ty będziesz dziś pracować w kuźni, ty do kuchni, ty pozamiatasz krużganki, ty naprawisz dach w refektarzu, ty napalisz w piecu przy skryptorium, żeby atrament nie zamarzał, a ty dokończysz wreszcie przepisywać te godzinki dla księcia, bo się w końcu zdenerwuje i nam podatki nałoży. Wbrew pozorom praca skryby to najcięższa z nich wszystkich: godziny ślęczenia w mimo wszystko zimnym skryptorium, ze zgiętymi plecami, nad kartami, na których już niewiele widać, w słabym świetle, z gęsim piórem, które ledwo trzyma się w zgrabiałych palcach, godziny mozolnego skupienia ze świadomością, że każdy błąd jest jak wyrok: trzeba będzie zacząć od nowa.

Na szczęście do dziewiątej jest czas wolny. Choć w zasadzie nie tak zupełnie wolny, bo wolność jest matką wszelkich pokus: jest to czas przeznaczony na lekturę. ''Wolny'', ponieważ można dowolnie wybrać spośród stojących w bibilotece ksiąg i zdecydować, czy będzie się czytać siedząc na kamiennych ławach, czy spacerując w niekończącym się kwadracie krużganków. O dziewiątej kolejne nabożeństwo: tierce. Dopiero po nim trzeba się wziąć porządnie do roboty.

W samo południe mnisi wracają do kościoła na sexte, a potem zasiadają na drewnianych długich ławach przy stole w refektarzu. Jedzą jeden posiłek dziennie, głównie gotowane warzywa, chleb i owoce. Mięso jest raz w tygodniu: najczęściej drób prosto z klasztornego kurnika, czasami jakiś zając, czasami dzik. Obiad przebiega w całkowitej ciszy, słychać tylko monotonny głos jednego z zakonników czytającego na głos Pismo Święte i stukanie drewnianych łyżek w glinianych miskach. Po obiedzie jest czas na sjestę, aż do trzeciej po południu.

O trzeciej kościelny dzwon rozbrzmiewa już po raz piąty, zwołuje mnichów do kościoła na none. Potem znowu praca, aż do nieszporów o szóstej, potem jeszcze przez zmierzchem complies i w końcu można się położyć spać.

Im dłużej patrzę przez okno sypialni na krużganki i im mocniej wciskam w kieszenie zmarznięte dłonie, tym bardziej jestem przekonana, że w dwunastym wieku musiały się zdarzać takie zimne styczniowe poranki, jak dzisiejszy. Mnisi wstawali powoli ze swoich posłań, zakładali płaszcze, przecierali rękawem malutkie szybki, żeby zobaczyć, czy spadł śnieg, a potem z dumnym spokojem zwycięzców wkraczali w kolejny dzień zmagań z samym sobą.

Boulogne sur Mer

2009-01-28T19:00:00.006+01:00

Boulogne to wielki port nad lodowatym morzem: ruch, gwar, unoszący się w powietrzu mdlący zapach ryb, syreny statków.

Trzeba odwrócić się plecami do tej całej bieganiny i wspiąć się na sam szczyt starego miasta, żeby poziomą perspektywę ludzi morza stale wyglądających za horyzont skrzyżować ze zwróconym w górę spojrzeniem budowniczych katedr.

Na samym dole jest człowiek, potem aniołowie, archaniołowie i inne niebiańskie kręgi wznoszą się ku górze kamień po kamieniu, na samym szczycie cherubini i serafini, nad nimi już tylko niebo. Podnieś głowę, spójrz śmiało w źrenicę świetlistego oka, daj się unieść przestrzeni, niczym drobinka kurzu wirująca na słonecznej smudze.

Kiedy później wrócisz do portu, zdziwi cię, że bazyliki w ogóle stamtąd nie widać. Ani się obejrzysz, a porwie cię kolorowy tłum rybaków i podróżnych. Będziesz znów musiał patrzeć pod nogi i może nawet uda ci się kiedyś zapomnieć, że gdzieś tam, na wzgórzu, ukryte pod kopułą Notre Dame, wielkie niebieskie oko widzi wszystko.

Amiens: dwie wieże

2009-01-21T19:00:00.009+01:00

Niebo nad Amiens nabite jest na dwie wieże: iglicę wyrastająca nad transeptem katedry Naszej Pani i wieżowiec wybudowany przez Augusta Perret po drugiej Wojnie Światowej.

Iglica była tu pierwsza no i w końcu jest wyższa, więc można by pomyśleć, że niebo jej bardziej się należy. Zbudowali ją średniowieczni mistrzowie z dębowego drewna pokrytego ołowiem, żeby już do końca świata wskazywała wszystkim duszom właściwą drogę. Przy jej misternie rzeźbionych koronkach Tour Perret wygląda jak niezdarna wieża z klocków i ma się wrażenie, że jeśli dołożyłoby się jeszcze jeden na szczycie, to zacznie się chwiać i wszystkie klocki rozsypią się na wykładzinie dziecinnego pokoiku. Jednak nic się nie wali, geometryczna logiczna równowaga została dokładnie wyliczona, opracowana, przemyślana.

Dwie wieże nad Amiens toczą ze sobą odwieczną walkę: pomiędzy wiarą i rozumem, pomiędzy tym, co ludzkie i tym, co boskie. Niebo należy do nich obu.

Cateau Cambraisis: Muzeum Matisse

2009-01-20T19:00:00.003+01:00

Kiedy w muzeum Henry Matisse w jego rodzinnym Cateau Cambraisis spaceruje się pomiędzy płótnami kolorowymi jak rysunki uśmiechniętego przedszkolaka, trudno uwierzyć, że Matisse przez wiele lat chorował na raka.

Choroba najpierw odebrała mu możliwość wyjeżdżania w zamorskie podróże, więc ubierał swoje modelki w przywiezione z dalekich krajów egzotyczne tkaniny. Później odebrała mu pędzle - skazany na wózek inwalidzki nie mógł już stać przy sztalugach, więc zaczął z kolorowego papieru wycinać nożyczkami podmorskie światy i bajkowe rośliny. W końcu przykuła go do łóżka w malutkim pokoju w Nice, który służył mu przez czterdzieści lat za atelier.

Osiemdziesiąte urodziny Henri Matisse świętował w tym właśnie łóżku otoczony przez swoich wnuczków: Jacqueline, Claude'a i Gerarda. Kiedy wyszli, zrobiło mu się tak strasznie smutno. Czuł, jak stopniowo opuszczają go siły - od kilku dni nawet nie trzymał w ręce ołówka, a przecież szkicownik leżał cały czas na nocnym stoliku. Sięgnął po stojącą pod ścianą starą wędkę, przywiązał do niej ołówek i nie wstając z łóżka zaczął kreślić niezdarne linie na białym suficie.

Tym, którzy z niedowierzaniem patrzyli później na jego dzieło, odpowiadał:
To moje wnuki. Czasami staram się sobie ich wyobrazić i kiedy mi się to uda, czuję się lepiej. No więc narysowałem ich sobie na suficie, aby zawsze ich mieć przed oczami, zwłaszcza w nocy. W ten sposób czuję się mniej samotny.

To jest właśnie ostatnia wiadomość, którą zostawił Matisse: kiedy nie ma już nic, pozostają twarze tych, których się kocha.

Semur en Auxois

2009-01-19T19:00:00.008+01:00

Po łacinie sene muros znaczy stare mury. Semur był już Semurem w 606 roku, tak więc stare mury musiały tu chyba stać od zawsze.

Znajdziesz tu wszystko, czym każde porządne średniowieczne miasteczko powinno móc się pochwalić: budzącą respekt strażnicę o czterech wieżach, przysadziste obronne mury z okrągłymi basztami i barbakanem, gotycką kolegiatę Naszej Pani, brukowany rynek, strome uliczki i kręte schodki, a nawet rzekę z dwoma pralniami i trzy półkoliste mosty. Co prawda nie ma już warownego zamku, a bramy do miasta są zawsze otwarte, ale w końcu przed kim się tu dzisiaj bronić? Wojna stuletnia się skończyła, Szwajcarzy stali się bardziej pokojowi, a głównym wrogiem jest dziś ucieczka młodych do Paryża, ale ich to nawet dziesięciu odźwiernych nie powstrzyma.

W niedzielę rano na rynku jest targ, na którym można kupić daktyle i morele, sery prosto z Alp, suszoną kiełbasę, a w styczniu także nieodzowną galette des rois, czyli marcepanowy placek na święto Trzech Króli. Za piętnaście jedenasta dźwięk dzwonów odbija się echem od fasad malutkich kamieniczek, rozprasza sny.

Clos Vougeot

2009-01-18T19:00:00.007+01:00

Dziś zapraszam cię do zamku Clos Vougeot na lampkę burgunda z winnicy Mongeard Mugneret. Jesteśmy w regionie, który znawcy win nazywają ''Cotes de nuits'', czyli ''Zbocza nocy''.

Tak, to ta ciemnozielona butelka z długą szyjką, zdmuchnij delikatnie kurz, prawie szesnaście lat już tu na nas czeka. Popatrz na etykietkę: 1993, świetny rocznik: wiosna przyszła wcześnie, nie było zbyt dużych mrozów, a upalne lato nie chciało się skończyć. AOC to tak zwana Kontrolowana Apelacja Pochodzenia. To znaczy, że specjalna komisja zbadała ziemię w winnicy, jej nasłonecznienie, odmianę winogron - musi to być pinot noir, zawartość cukru w moszczu, aromat i smak wina oraz wiele innych parametrów, o których zwykłemu śmiertelnikowi nawet się nie śniło i wydała wyrok: tak, to wino to prawdziwy burgund Clos Vougeot, po prostu idealny, istny burgundzki archetyp.

Weź teraz nożyk i odetnij nim wokół szyjki czarny papierek, wkręć korkociąg w wilgotny korek, tylko uważaj, żeby go nie przebić, bo wtedy w winie pływać będą korkowe okruszki. Pociągnij w górę: słyszałeś, jak korek leciutko westchnął wyskakując z butelki? W każdej butelce pełno jest takich westchnień i szeptów: właściciela winnicy, co zimą samotnie przemierza swoje wzgórza i obcina wyschnięte pędy zostawiając na każdej winorośli tylko dwa najsilniejsze, robotników, wyrywających chwasty, zgiętych w pół kobiet, które we wrześniowym słońcu obcinają brzemienne czarne grona, młodych chłopców, co znoszą ciężkie kosze do winnicy, cystersów, którzy przed tysiącem lat na kamienistych burgundzkich zboczach po raz pierwszy sadzili winne szczepy, a może i samej ziemi, co w kurzu i spiekocie co roku z miłością oddaje swoją krew.

Nalej nam wina do kieliszków. Spójrz pod światło: widzisz błyszczące w słońcu rubiny? Czujesz zapach rozgrzanej łąki, dojrzałych jagód, pierwszych czereśni, bakalii i przypraw z dalekich krajów? Nie pij jeszcze, zamknij na moment oczy. Trzymasz w dłoni zawinięty w skrawek karminowego jedwabiu cały świat.

Hospices de Beaune: Święty Eloi

2009-01-17T19:00:00.005+01:00

Nie tak łatwo się domyślić, dlaczego na kilimie, który blada Guigone z wydepilowanym czołem ofiarowała szpitalowi w Beaune, święty Eloi prowadzi konia z obciętą nogą.

Historia ta wydarzyła się, kiedy święty Eloi nie był jeszcze ani świętym, ani patronem rzemieślników posługujących się młotkiem, ani nawet biskupem Noyon. Eloi był kowalem, nawet podobno całkiem dobrym kowalem, bo z daleka do niego konie do podkucia prowadzili. Któregoś dnia w przypływie zadowolenia z siebie wywiesił na drzwiach kuźni taki oto szyld:

Eloi. Mistrz nad mistrzami. Mistrz wszystkiego.

Spojrzał Pan Jezus z nieba na drewnianą tabliczkę, w głowę się podrapał i pomyślał sobie, że przydałaby się Eloi jakaś drobna lekcja pokory, bo z tym Mistrzem wszystkiego to już trochę przeholował. Zdjął więc Pan Jezus swój królewski płaszcz, przebrał się za prostego parobka i kazał się świętemu Jerzemu do kuźni na koniu zawieźć.

Otwiera Eloi wrota, a tu dwóch podróżnych z białym rumakiem przed nimi stoi. Jeden dostojnie odziany prosi, żeby mu konia podkuć, a drugi w łachmanach pyta, czy by się tu do pracy nie mógł zaciągnąć.
- Pracować byś chciał u mnie? A co potrafisz robić?
- Umiem podkowy kuć i konie podkuwać jak najlepsi w tym fachu.
- No to co powiesz o tej podkowie, co ją właśnie wykułem?
- Całkiem niezła... ale można lepiej.
Nie czekając, Pan Jezus złapał za młot, postukał w kowadło i piękniutką, równiutką, gładziutką podkowę raz dwa wykuł.
- Konia też tak dobrze umiesz podkuć?
- A nawet lepiej.
Na te słowa Pan Jezus podszedł do rumaka, co go święty Jerzy ciągle za cugle trzymał, obciął mu prawą przednią nogę, położył ją sobie spokojnie na kowadle, podkowę do niej przytwierdził, po czym przyłożył ją do końskiego kikuta, do którego natychmiast z powrotem przyrosła.
Zdenerwował się Eloi, bo co mu jakiś parobek będzie dokazywał w jego własnej kuźni.
- Phi, też mi wielkie rzeczy.
Chwycił za nóż i dalej odcinać koniowi nogę. A tu jak koń nie skoczy, jak nie zarży z bólu, jak krew nie tryśnie! Musiał mu Pan Jezus jeszcze raz tę nogę przytwierdzić, bo by się zwierzę na śmierć wykrwawiło. Eloi, upokorzony i zrezygnowany, zdjął tabliczkę z odrzwi i kowalskim młotem ją na wióry zmiażdżył, po czym pokłonił się przed tajemniczym parobkiem.
- Nie wiem ktoś ty, ale to ty jesteś mistrzem, a ja mogę być jedynie twoim sługą.
- Błogosławieni ubodzy w duchu - odpowiedział mu Pan Jezus.

Ot i cała historia.

W średniowieczu jeszcze Pan Jezus fatygował się na ziemię, potem już tylko czasem po Tatrach chodził, a dzisiaj to nam trzeba Go szukać.

Hospices de Beaune: Sąd Ostateczny

2009-01-16T17:00:00.004+01:00

Rogier van der Weyden dobrze wiedział, że od dawna wszystko jest już zaplanowane.

Gdy nadejdzie czas, nad spękaną pustynną ziemią zaszeleszczą czerwone anielskie skrzydła i rozlegnie się dźwięk trąb. Nie wiadomo dokładnie, jaka to będzie melodia, ale z pewnością aniołowie będą grali głośno - w końcu chodzi o to, żeby zbudzić wszystkich umarłych. Wyjdziemy do światła z niedowierzaniem przecierając oczy, że to już teraz się dzieje, nadzy, przezroczyści. Na ławie przysięgłych same sławy: ci z przodu to Maria i Jan Chrzciciel, poznasz ich bez trudu. Za nimi siedzi dwunastu apostołów - nie pytaj który jest który, powinieneś wiedzieć. Jest też kilku papieży i dziewice męczennice o bladych twarzach. Nad nimi na kolistej tęczy siedzi Sędzia. Przebite stopy oparł na złotym globie, rozchylił poły szkarłatnego płaszcza i patrzy na nas pytającym wzrokiem: w lewo do piekła, w prawo do nieba, co wybrałeś? Nie będziemy musieli odpowiadać. Michał, najwyższy stopniem w anielskiej armii, ten w białej szacie, pozwoli przemówić szalkom starodawnej wagi i drżyj, jeśli nagrzeszyłeś, bo ciężkie grzechy od razu pociągną cię w otchłań. Ta otchłań bardzo cię zdziwi, bo nie spotkasz tam ani rogatych diabłów z prawdziwego zdarzenia, ani Lucyfera zjadającego grzeszników, ani nawet bulgoczących kotłów. W piekle spotkasz ludzi, samych ludzi, tylko ludzi i zawsze tylko ludzi bez nadziei na jakikolwiek inny poza ludzkim wymiar. Może się również zdarzyć, że szalka, na której usiądziesz, uniesie się leciutko ku górze i łagodny anioł ze skrzydłami jaskółki otworzy dla ciebie kryształowe drzwi złotego pałacu, którego schody zawsze prowadzą ku górze. Można by pomyśleć, że gdyby Sędzia odwrócił na chwilę wzrok, Michał czasem by sobie pozwolił lekko popchnąć szalki wagi w tę czy w tamtą stronę. Jednak nie ma na co liczyć, Sędzia zawsze patrzy.

Wszystko jest już od dawna zaplanowane. Tylko czekać.

Hospices de Beaune

2009-01-15T17:00:00.003+01:00

- Guigone, kochanie, możesz tu przyjść na chwileczkę?
Uniósł głowę znad świeżo zapisanej kartki, odłożył pióro do kałamarza i przygładził lśniące włosy równo obcięte nad czołem. Dębowe drzwi skrzypnęły ciężko i ukazała się w nich wychudzona ubrana w długą czarną suknię kobieta. Blada cera zieleniejąca nieco pod oczami, wydepilowane czoło obramowane szczelnie białym czepkiem i przezroczyste usta nadawały jej twarzy wyraz beznadziejnego smutku i rezygnacji. A może po prostu była chora.
- Przeczytaj i sprawdź, czy nie narobiłem błędów.
Guigone dmuchnęła lekko na wilgotne jeszcze litery i zaczęła czytać:
- Ja, Nicolas Rolin, rycerz, obywatel Autun, pan Authume i kanclerz Burgundii, dziś, to jest w niedzielę 4 sierpnia roku pańskiego 1443, funduję w mieście Beaune szpital dla ubogich chorych. - I to wszystko?
- Czegoś brakuje?
- Tylko o sobie piszesz i tytułami się przechwalasz, a powinieneś coś wzniosłego i religijnego dopisać, w końcu sam papież ci obiecał, że jak ten szpital ufundujesz, to ci da odpust i za cudzołóstwo, i za ściąganie nieuczciwych podatków, i za tych wszystkich, coś ich na wojnie wymordował.
- No to może dorzucę coś w stylu jako wyraz wdzięczności za wszelkie łaski, którymi Pan będący źródłem wszystkiego dobra mnie obdarzył w obfitości?
- Nieźle, ale jeszcze by było dobrze, żebyś zadeklarował, że teraz to już będziesz żył po bożemu. Żona twoja umarła w końcu, pobraliśmy się, majątek mamy pokaźny, stuletnia wojna się skończyła i już wojować nie będziesz, nic nam więcej poza spokojem sumienia nie potrzeba. Dopisz może, że odrzucasz ludzkie pokusy i oczekujesz na zbawienie. A, no i co z kaplicą?
- Jaką kaplicą?
- Obiecałeś przecież papieżowi, że kaplica w tym szpitalu będzie na końcu sali chorych, tak żeby wszyscy nieszczęśnicy, co się tu leczyć będą, musieli słyszeć każdą mszę, każdą modlitwę, żeby nie mieli innego wyjścia, niż się na naszą świętą katolicką wiarę nawrócić.
- Rację masz, obiecałem. Ale do kaplicy to i jakiś ołtarz by trzeba zamówić, jakiś flamandzki tryptyk, czy coś takiego, a to sporo kosztuje. Myślisz, że nie uda mi się już od tego wywinąć?
Guigone rzuciła mężowi karcące spojrzenie.
- No dobrze, to może spróbuję tak: Ja, Nicolas Rolin, rycerz, obywatel Autun, pan Authume i kanclerz Burgundii, dziś, to jest w niedzielę 4 sierpnia roku pańskiego 1443, odrzucając wszelkie ludzkie pokusy i w nadziei mego zbawienia, pragnąc wymienić doczesne dobra, które zawdzięczam bożej hojności, na dobra niebiańskie i w ten sposób ze śmiertelnych przemienić je w wiekuiste, jako wyraz wdzięczności za wszelkie łaski, którymi Pan będący źródłem wszystkiego dobra mnie obdarzył w obfitości, funduję w mieście Beaune szpital dla ubogich chorych, z kaplicą na chwałę Boga i jego czcigodnej Matki.
- No i jeszcze obiecałeś, że dach szpitala z kolorowych dachówek będzie.
- Bez przesady, kochanie, bez przesady.

Mont Saint Vincent: koncert

2009-01-14T21:56:00.002+01:00

Kiedy już w końcu uda ci się dotrzeć stromą krętą drogą prowadzącą przez oszroniony las do Mont Saint Vincent, zaparkuj pod domem starców. Resztę drogi musisz odbyć pieszo, w XII wieku nie przewidziano, że kiedyś ludzie będą się poruszać prawie wyłącznie samochodami. Skręć w brukowaną uliczkę w lewo i idź w stronę kościoła, ponad dachami zobaczysz jego romańską ciężką bryłę. Po prawej stronie miniesz zamkniętą od kilku lat kawiarnię i piekarnię, w której, jeśli będziesz mieć odrobinę szczęścia, uśmiechnięta żona piekarza sprzeda ci ciepłe francuskie rogaliki. Za piekarnią skręć w lewo i idź wzdłuż kamiennego muru okalającego ogród. Pod bezlistną jabłonią będzie na ciebie czekać kot o kolorze mlecznej czekolady z całkiem czarnym pyszczkiem, ogonem i łapami. To właśnie on zaprowadzi cię na koncert.

Nie będzie miejsc siedzących, biletów ani sceny. Przydadzą ci się rękawiczki i wełniany beret, nie licz na ogrzewanie. Na pewno zdziwi cię, że potężny dźwięk kościelnych organów dochodzi z tego malutkiego domku o niebieskich okiennicach, a organista jest staruszką. I że w dodatku czyta nuty przy świetle świec.

W programie stare pieśni bożonarodzeniowe i dwie fugi Bacha.

Nie będzie braw, tylko wzruszenie zmieszane z zażenowaniem: podglądałeś sacrum przez okno.

Cluny

2009-01-06T18:26:00.004+01:00

Jest 6 stycznia roku pańskiego 911. Mróz jeszcze mocno trzyma w swoich objęciach Cluny - niewielką drewnianą osadę na południu Burgundii, choć już przez mgłę zaczynają się przebijać pierwsze promienie porannego słońca. Do bram miasteczka powoli zbliża się osobliwy korowód dwunastu zakapturzonych mężczyzn jadących na osiołkach objuczonych do granic możliwości. To mnisi żyjący według reguły świętego Benedykta, którym Wilhelm Pobożny, władca Akwitanii, oddał w posiadanie tutejsze ziemie, aby na nich zbudowali dom modlitwy.

Nawet im się nie śniło, że opactwo, które tutaj wyrośnie, przez ponad 400 lat będzie najwspanialszą budowlą chrześcijańskiej Europy, którą przyćmi dopiero w XVI wieku rzymska bazylika świętego Piotra: pięć naw długich na 187 metrów, dwa transepty i siedem wież. Nie przypuszczali braciszkowie, że ich opat będzie rządził 800 klasztorami od Hiszpanii, przez Niemcy i Czechy, aż do Polski. I że po latach potęgi nadejdzie czas nadużyć, miłości bogactwa i przepychu. I że duchowni odejdą, że zostanie ich garstka, którą wygna z romańskich murów osiemnastowieczna rewolucja. I że pięć naw, dwa transepty i pięć wież zostaną rozebrane kamień po kamieniu i sprzedane na budowę domów. Ocaleją tylko dwie wieże i jedno ramię transeptu, które i tak będą potomnych wprawiać w osłupienie.

Dwunastu zziębniętych mnichów nie ma o tym wszystkim zielonego pojęcia. Osiołkom ślizgają się kopyta na zamarzniętej ziemi.

Klęska żywiołowa

2009-01-05T17:46:00.001+01:00

Zaczęło się zupełnie niewinnie.

W Nowy Rok wieczorem na przedniej szybie mknącej Xary rozpłaszczył się pierwszy płatek śniegu, potem dołączył do niego kolejny, i jeszcze jeden. Włączyłam wycieraczki i przy wtórze rytmicznego piiip piiiip autostrada Reims - Paris zamieniła się w starą taśmę wciąganą przez magnetofon. Ruch najpierw zwolnił, a potem całkowicie zamarł.

''Obfite opady śniegu na północ od Loary spowodowały poważne utrudnienia komunikacyjne. Nie kursują pociągi, a autostrady są zablokowane przez pojazdy, które wpadły w poślizg i oczekują na przybycie pomocy drogowej. Większość północnych departamentów zadecydowała, że z powodu zbyt dużego ryzyka wypadków autobusy dowożące dzieci do szkół nie będą kursować aż do odwołania. W związku z tym przedłużone zostają świąteczne wakacje, szkoły nie będą przyjmować uczniów. Również pocztowcy zapowiedzieli, że nie wyruszą jutro na drogi...'' Uciszyłam śmiertelnie poważną panią z radia i włączyłam kolędy - świąteczny prezent od babci. O tak, Cicha Noc doskonale pasuje do okoliczności.

Wygląda mi to na zorganizowaną zuchwałą prowokację: żeby tak dobrowolnie nie jeździć na zimowych oponach i ograniczyć ilość piaskarek do minimum, nie mówiąc już o pługach śnieżnych? To tak, jakby wszyscy podświadomie czekali, że może w końcu spadnie śnieg i spełnią się marzenia o chwili samotności i spokoju, o rozgrzeszeniu z pośpiechu, że ten szalony wir, któremu pozwolili się wciągnąć, choć na chwilę się zatrzyma.

I tak oto Francja została sparaliżowana na dwa tygodnie przez 10 centymetrów śniegu.

Lyon: Notre Dame de Fourviere

2009-01-04T16:42:00.002+01:00

Został nam jeszcze deser. Siedzimy w zamkniętej restauracji na confetti i podeptanych serpentynach, szefowa w przypływie noworocznej litości zgodziła się nam zaserwować resztki z wczorajszej zabawy.

- To co chcesz jeszcze zobaczyć w Lyonie?
- Notre Dame de Fourviere.
- A wiesz, że tam jest mocno pod górkę?
- Stąd widać.
- I chce Ci się tam wdrapywać?
- Wiem, że jest zimno i ślisko, ale bardzo mi zależy, żeby tam pójść.
- Możesz mi powiedzieć dlaczego?
- Bo podobno tamtejsze mozaiki nie mają sobie równych i nawet paryskie Sacre Coeur przy nich blednie, to cały świat złożony z centymetrowych emaliowanych pikseli. Bo ma cztery białe wieże bliżej nieba, niż cała reszta Lyonu. Bo ma dwa poziomy, jak dwa oddzielne kościoły, w których można równocześnie odprawić dwie msze. Bo tylko z tarasu za apsydą Rodan i Saona wyglądają jak dwie udomowione jaszczurki. Bo archanioł Michał wypatruje Cię z daleka.
- On na swojego smoka czeka z tym mieczem, a nie na mnie.
- Nieprawda, smoków już nie ma.